بحران نان زنجان؛ از تنور دلالان تا سفره مردم!
صفهای بیسابقه و ساعتی مقابل نانواییهای زنجان
در روزها و هفتههای اخیر، شهروندان زنجانی پدیدهای تکراری اما بسیار تلخ را تجربه میکنند: صفهای طولانی و بعضاً چندین ساعته مقابل درب نانواییها. این صفها در ساعات اوج مصرف یعنی صبح زود و عصرگاهان به قدری طولانی میشوند که گاهی تا کوچههای بعدی امتداد پیدا میکنند.
بسیاری از شهروندان روایت میکنند که برای تهیهٔ نان سفرهٔ خانوادهشان، ناچارند از سر کار زودتر خارج شوند یا فرزندانشان را به صف بفرستند. در بسیاری از نانواییهای سطح شهر، نان پیش از پایان وقت اداری و حتی پیش از ظهر تمام میشود و آنهایی که دیر میرسند، دست خالی به خانه برمیگردند.
این در حالی است که قیمت نان در نانواییهای دولتی رسماً تغییری نکرده، اما کیفیت، وزن و قطر نان به میزان محسوسی کاهش یافته و مشتریان از شکنندگی و سبکی بیش از حد آن گلایه دارند.
دلالان؛ حلقهٔ مفقودهٔ نظارت بر زنجیرهٔ آرد
بررسیهای میدانی و گفتوگو با منابع آگاه در استان زنجان نشان میدهد که بحران فعلی نان ریشه در فعالیت شبکههای سازمانیافتهٔ دلالی و واسطهگری آرد دارد. به این ترتیب که برخی از نانواییهای تحت پوشش که سهمیهٔ آرد یارانهای دریافت میکنند، تمام یا بخشی از سهمیهٔ خود را به جای پخت نان برای مردم، به دلالان میفروشند.
این دلالان نیز آرد را با قیمت آزاد و چندین برابر نرخ یارانهای به خبازیهای صنعتی، نانواییهای خارج از شبکه یا حتی واحدهای تولید نان فانتزی تحویل میدهند. نتیجهٔ این جابجایی پنهان، کمبود شدید آرد در نانواییهای مجاز و در نتیجه کاهش ساعات کاری و کیفیت نان آنهاست.
همزمان، بازار سیاه نان و آرد در خفا رونق گرفته است. برخی افراد سودجو، نان را به صورت عمده از نانواییهای دولتی (با استفاده از کارتهای مردمی اجارهای) خریداری کرده و با دو یا سه برابر قیمت در محلههای پرتردد یا حاشیه شهر به فروش میرسانند.
اذعان تلخ یک نانوا: «مجبوریم چانهها را سبک کنیم»
یکی از نانوایان باتجربهٔ زنجان که به دلیل ترس از انتقام جویان و دلالان نخواست نامش فاش شود، جزئیات تکاندهندهای را بیان کرد. او گفت: «آردی که از سهمیهٔ دولتی به ما تحویل میدهند، اگر پیش از رسیدن به تنور به دست دلال نیفتاده باشد، کیفیت نسبی دارد اما مقدار آن به شدت کم است. ما برای اینکه بتوانیم به تعداد مشتریانی که ساعتها در صف ایستادهاند پاسخ دهیم، ناچاریم چانههای خمیر را سبکتر بپزیم.»
این اظهارات نشان میدهد که کاهش وزن چانه نان نه یک تخلف ساده و منفرد، بلکه یک راهبرد اجباری و سیستماتیک برای نانوایانی است که با کمبود آرد ناشی از دلالی مواجه شدهاند. به گفتهٔ این نانوا، در برخی موارد نانوایان مجبورند آرد را از بازار آزاد با قیمت بسیار بالا تهیه کنند، که آن هم فشار مضاعفی بر اقتصاد واحد آنها وارد میکند.
امنیت غذایی زنجان در معرض یک تهدید جدی
نان قوت غالب بخش بزرگی از خانوادههای زنجانی به ویژه اقشار کمدرآمد و کارگری است. تداوم وضعیت فعلی حداقل دو گروه آسیبپذیر را به شدت تحت فشار قرار داده است: گروه اول، خانوادههایی که توان مالی خرید نان از بازار سیاه را ندارند و ناچارند ساعتها در صف معطل بمانند. گروه دوم، کارگران، کارمندان و دانشآموزانی که به دلیل شغل یا تحصیل، فرصت ایستادن در صفهای طولانی را ندارند.
یکی از شهروندان زنجانی در گفتوگو با ما گفت: «ما مجبوریم نان را از دستفروشهای داخل کوچه با دو برابر قیمت بخریم، آن هم نانی که معلوم نیست از کدام نانوایی و با چه کیفیتی تهیه شده است. گاهی آن نانها کهنه یا نیمپز هستند.» این وضعیت نه تنها معیشت مردم را مختل کرده، بلکه اعتماد عمومی به نهادهای ناظر بر بازار را به شدت خدشهدار ساخته است. اگر امنیت غذایی یک استان که یکی از قطبهای تولید گندم کشور است، به این شکل نشانه گرفته شود، این هشداری برای سایر کالاهای اساسی خواهد بود.
واکنش اتحادیه نانوایان: «تقصیر ما نیست!»
اتحادیه نانوایان زنجان در واکنش به موج انتقادات، هرگونه کمبود آرد در سطح استان را رسماً تکذیب کرده و علت صفهای طولانی و کمبود نان را افزایش تقاضا در ایام پایانی سال و تعطیلات نوروزی اعلام کرده است. به گفتهٔ رئیس اتحادیه، مسافرانی که وارد زنجان میشوند، فشار مضاعفی بر واحدهای نانوایی وارد کردهاند. با این حال، کارشناسان مستقل اقتصادی و برخی منابع آگاه در اداره غله این ادعا را نمیپذیرند.
آمارهای غیررسمی نشان میدهد که میزان آرد توزیع شده در زنجان در دو ماه اخیر نسبت به مدت مشابه سال قبل نه تنها افزایش نداشته، بلکه به دلیل خروج گسترده آرد از چرخه رسمی به سمت دلالان، کاهشی حدود ۱۵ تا ۲۰ درصدی نیز یافته است. همچنین بسیاری از شهروندان زنجانی تأکید میکنند که مشکل نان قبل از شروع سفرهای نوروزی نیز وجود داشته و تنها تشدید شده است.
راهکارهای فوری: از نان هوشمند تا برخورد قضایی
کارشناسان اقتصادی و امنیت غذایی معتقدند سه اقدام فوری و عملیاتی میتواند بحران نان در زنجان را کنترل کند.
نخست، اجرای کامل و بدون نقص طرح نان هوشمند با استفاده از کدهای یکتای شهروندی و کارتهای هوشمند نان، به طوری که هر شهروند سهمیهٔ مشخصی از نان یارانهای در ماه داشته باشد و خروج آرد از چرخه رسمی غیرممکن گردد.
دوم، بازرسیهای سرزده، مستمر و شبانهروزی از نانواییها، انبارهای آرد و خودروهای حمل آرد توسط تیمهای مشترک تعزیرات حکومتی، اداره غله و نیروی انتظامی.
سوم، برخورد قضایی سریع و بازدارنده با دلالان اصلی و معرفی نام و چهرهٔ آنها به رسانهها، تا دیگرانی که قصد ورود به این شبکه را دارند، از عاقبت کار عبرت بگیرند. تجربهٔ سایر استانها (مانند یزد و کرمانشاه) نشان داده است که بدون نظارت هوشمند، هرگونه یارانهای به سرعت تبدیل به فرصتی برای فساد و واسطهگری میشود.
تکلیف دستگاههای نظارتی چه خواهد بود؟
اکنون توپ در زمین مدیران ارشد استان زنجان است. استاندار زنجان، رئیس سازمان غله و دادستان عمومی و انقلاب زنجان باید پاسخگوی این سؤال روشن باشند: چرا آرد یارانهای که با هزینهٔ بیتالمال تهیه میشود، از سفرهٔ مردم خارج و به جیب دلالان میرود؟ تاکنون هیچ مقام رسمی به طور شفاف در مورد شناسایی و دستگیری دلالان خبر نداده است.
این سکوت، خود به جسارت بیشتر شبکههای دلالی دامن زده است. انتظار میرود ظرف ۴۸ ساعت آینده، اولین بستهٔ اجرایی و خبری در این زمینه منتشر شود. در غیر این صورت، این بحران نه تنها در زنجان باقی میماند، بلکه به سرعت به استانهای همجوار مانند قزوین، همدان و آذربایجان شرقی نیز سرایت خواهد کرد و امنیت غذایی منطقه را به طور کامل مختل میسازد.
جمعبندی و هشدار نهایی
بحران نان در زنجان تنها یک مسئلهٔ اقتصادی یا مقطعی نیست. این بحران به وضوح نشان میدهد که حلقههای فساد و واسطهگری چگونه میتوانند یک کالای اساسی و استراتژیک مانند آرد و نان را از مسیر اصلی خود منحرف کرده و سفرهٔ مردم را هدف بگیرند. ادامهٔ این وضعیت اعتماد عمومی را به نهادهای ناظر و دولت به طور کامل از بین میبرد و میتواند به ناآرامیهای اجتماعی و اعتراضات خیابانی دامن بزند. از این رو، دادستانی، تعزیرات حکومتی و استانداری زنجان وظیفهٔ خطیری بر عهده دارند. مردم زنجان چشم انتظار اقدام عملی و نه فقط وعده هستند. نان، امنیت و آرامش خط قرمز هیچ مسئولی نیست که به خود اجازه دهد آن را نادیده بگیرد.
