رازهای زیرزمینی زنجان؛ از غار کتله خور تا سد تهم
استان زنجان را بیشتر با چاقو، ملیله و گنبد سلطانیه میشناسند. اما کمتر کسی میداند که در دل کوهها و درههای این خطه، شگفتیهای زمینشناسی نهفته است که میتوانند هر گردشگر ماجراجویی را حیرتزده کند. از طولانیترین غار آبی ایران تا دریاچه آرام پشت یکی از بلندترین سدهای خاکی کشور. این گزارش، سفری است به اعماق زمین و فراز آبهای زنجان.
غار کتلهخور؛ طولانیترین غار آبی ایران
در فاصله حدود ۱۵۰ کیلومتری شهر زنجان، نزدیک شهر هیدج از توابع شهرستان خدابنده، دهانه یکی از شگفتانگیزترین پدیدههای طبیعی ایران قرار دارد: غار کتلهخور. این غار که برخی منابع آن را با بیش از ۱۲ کیلومتر مسیر کشفشده، طولانیترین غار آبی ایران میدانند، هنوز هم انتهایش پیدا نشده است. هر سال غارنوردان حرفهای، قندیلها و تالارهای جدیدی از آن کشف میکنند.
معماری آب و سنگ
آنچه کتلهخور را از سایر غارهای ایران متمایز میکند، سیستم آبی فعال آن است. جویبارهایی از آب زلال و خنک، کف غار را پوشانده و بازتاب نور چراغها روی دیوارههای قندیلی، منظرهای رویایی خلق میکند. قدمت برخی از قندیلهای این غار به بیش از ۵۰ هزار سال میرسد. تالارهای عظیم آن مثل تالار عروس و تالار چهل ستون، هر بینندهای را به یاد افسانههای کهن میاندازد.
مسیر دسترسی و امکانات
برای بازدید از کتلهخور باید از جاده زنجان-بیجار به سمت هیدج حرکت کنید. فاصله زنجان تا هیدج حدود ۱ ساعت و نیم است. پس از ورود به غار، حدود ۲ تا ۳ ساعت پیادهروی در دل کوه، شما را با شگفتیهای بینظیری روبرو میکند. متأسفانه، زیرساختهای گردشگری این غار در سالهای اخیر چندان توسعه نیافته و روشنایی و مسیرهای دسترسی نیازمند توجه بیشتری هستند.
سد تهم؛ دریاچهای در دل کوههای طارم
در سمت دیگر استان، نزدیک شهر آب بر در شهرستان طارم، یکی از بلندترین سدهای خاکی ایران خودنمایی میکند: سد تهم. این سد بر روی رودخانه قزل اوزن (شاهرود) احداث شده و دریاچه پشت آن، به یکی از مقاصد محبوب طبیعتگردی در استان تبدیل شده است.
یک شگفتی مهندسی با چشماندازی از بهشت
سد تهم با ارتفاع حدود ۱۸۰ متر از پی، یکی از بلندترین سدهای خاکی با هسته رسی در ایران است. اما چیزی که آن را از یک پروژه صرفاً مهندسی خارج میکند، چشمانداز خیرهکننده دریاچه پشت سد است. آبی فیروزهای در میان کوههای سبز و صخرههای بلند طارم، آن را به تفرجگاهی ایدهآل برای قایقرانی، ماهیگیری و عکاسی تبدیل کرده است.
تفریحات آبی و اقامت
در سالهای اخیر، چند اقامتگاه بومگردی در روستاهای اطراف سد تهم (مثل روستای تهمانک) راهاندازی شده است. همچنین قایقهای موتوری و پدالی در فصلهای گرم، خدمات تفریحی ارائه میدهند. با این حال، کمبود رستورانهای مناسب و سرویسهای بهداشتی استاندارد در اطراف دریاچه، از نقاط ضعف این منطقه گردشگری است.
دیگر شگفتیهای زیرزمینی زنجان
زنجان فقط به کتلهخور و سد تهم خلاصه نمیشود. چند جاذبه طبیعی دیگر نیز در استان وجود دارند که کمتر دیده شدهاند:
-
غار سهولان (داش کسن): در شهرستان ماهنشان، یک غار آبی دیگر با قندیلهای زیبا که دسترسی آسانتری نسبت به کتلهخور دارد.
-
دره خزینه لی (خزینهلی): در نزدیکی روستای خزینه لی از توابع طارم، یک تنگه عمیق و بکر با آبشارهای فصلی و چشماندازهای خیرهکننده.
-
چشمه آب گرم وننق (وننق): در شهرستان ماهنشان، چشمهای با خواص درمانی که در دل طبیعت، استخرهای طبیعی ایجاد کرده است.
-
سد بلوبین: در شهرستان طارم، سدی دیگر با دریاچهای زیبا که به مقصدی برای کمپینگ و طبیعتگردی تبدیل شده است.
چالشهای پیش روی گردشگری طبیعی زنجان
با وجود این همه پتانسیل، گردشگری طبیعی در زنجان با چند مشکل جدی روبروست:
-
عدم تبلیغات کافی: بسیاری از مردم حتی در استانهای همجوار، نام غار کتلهخور یا سد تهم را نشنیدهاند.
-
ضعف زیرساختها: راههای دسترسی به برخی مناطق (مثل دره خزینه لی) نامناسب است و امکانات اقامتی و پذیرایی محدود.
-
فصلی بودن گردشگری: بیشتر این جاذبهها فقط در بهار و تابستان قابل بازدید هستند و در پاییز و زمستان، رونق گردشگری به شدت کاهش مییابد.
-
مشکلات زیستمحیطی: افزایش زباله و آلودگی در اطراف برخی مناطق گردشگری (مثل سد تهم) به یک نگرانی جدی تبدیل شده است.
جمعبندی: زنجان زیرزمینی، فرصتی طلایی برای سرمایهگذاری
اگر مسئولان استانی و ملی به فکر تنوعبخشیدن به اقتصاد زنجان هستند، گردشگری طبیعی یکی از بهترین گزینههاست. غار کتلهخور به تنهایی میتواند سالانه دهها هزار گردشگر داخلی و خارجی جذب کند، به شرطی که زیرساختهای مناسب و تبلیغات هدفمند برای آن فراهم شود. سد تهم نیز با اندکی سرمایهگذاری در حوزه اقامتگاهها و تفریحات آبی، میتواند به یکی از قطبهای گردشگری شمال غرب کشور تبدیل شود. امیدواریم روزی برسد که زنجان نه فقط با چاقو، که با آسمان خراشهای زیرزمینی اش (قندیلهای کتلهخور) شناخته شود.
