داستانهای ناگفته از مردان نمکی؛ مومیاییهایی که تاریخ را بازنویسی کردند!
داستانهای ناگفته از مردان نمکی؛ مومیاییهایی که تاریخ را بازنویسی کردند!
شاید برایتان جالب باشد که بدانید مهمترین کشف باستانشناسی ایران در چند دهه اخیر، نه در تخت جمشید یا شوش، که در دل یک معدن نمک در استان زنجان اتفاق افتاده است. مردان نمکی، شش جسد مومیاییشده که قدمت برخی از آنها به بیش از ۲۲۰۰ سال میرسد، نه تنها سراسر جهان را شگفتزده کردند، بلکه پرده از رازهای تازهای درباره تاریخ، طب، پوشاک و حتی رژیم غذایی مردم این سرزمین برداشتند. این گزارش، سفری است به دنیای این شگفتیهای نمکی.
ماجرا از کجا شروع شد؟
سال ۱۳۷۲ (۱۹۹۳ میلادی)، کارگران معدن نمک چهرآباد در حوالی روستای حمزهلی از توابع شهرستان زنجان (در فاصله حدود ۵۰ کیلومتری شمال غرب زنجان)، هنگام استخراج نمک با جسدی روبرو شدند که به طرز شگفتانگیزی در میان لایههای نمک حفظ شده بود. سرد شدن تدریجی معدن و خاصیت ضد باکتریایی نمک، شرایط ایدهآلی برای مومیاییسازی طبیعی فراهم کرده بود. این اولین مرد نمکی بود.
از آن زمان تا سال ۱۳۸۷، پنج جسد دیگر در همین معدن کشف شد که در مجموع به شش مرد نمکی معروف شدند. قدمت این اجساد با استفاده از روش کربن۱۴ تعیین شد و نتایج حیرتآور بود: قدیمیترین آنها (مرد نمکی شماره ۶) متعلق به دوره هخامنشی (حدود ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد) و جدیدترین آنها به دوره ساسانی (حدود ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی) بازمیگردد.
هر مرد نمکی یک کتاب تاریخی است
مرد نمکی شماره ۱ (پیرمرد ۱۵۰۰ ساله): اولین جسد کشف شده، متعلق به یک مرد ۱۵ تا ۲۰ ساله با موهای بلند قرمز و ریشی کوتاه بود. پوشاک چرمی و پارچهای او، اطلاعات ارزشمندی درباره صنعت نساجی و دباغی در دوره ساسانی ارائه داد.
مرد نمکی شماره ۲ (نوجوان ۱۸۰۰ ساله): بقایای یک نوجوان ۱۶-۱۷ ساله که جمجمه او بر اثر ضربه ابزاری تیز شکسته شده بود. شواهد نشان میدهد که او احتمالاً قربانی یک جنایت یا درگیری شده است.
مرد نمکی شماره ۳ (کارگر معدن): جسد یک مرد ۳۵-۴۰ ساله با ابزارهای کار (چوبدست، کیسه چرمی و تکههای طناب). او احتمالاً در حین کار بر اثر ریزش معدن جان باخته است.
مرد نمکی شماره ۴ (تنها زن نمکی؟): در ابتدا تصور میشد این جسد متعلق به یک زن است، اما بررسیهای بعدی نشان داد که یک مرد دیگر است. این مورد نشان میدهد که شاید زنان هم در معدن کار میکردهاند.
مرد نمکی شماره ۵ (کودک): بقایای یک کودک ۷-۸ ساله که وحشتناکترین کشف بود. او در اعماق معدن پیدا شد و نشانههای کار اجباری کودکان را اثبات میکند.
مرد نمکی شماره ۶ (هخامنشی؛ باستانیترین): قدمت این جسد به حدود ۲۵۰۰ سال پیش میرسد و متعلق به یک مرد ۴۵-۵۰ ساله است. آثار یک بیماری پوستی (احتمالاً جذام) روی استخوانهایش دیده میشود.
چه چیزهایی از مردان نمکی یاد گرفتیم؟
این کشفها انقلابی در دانش باستانشناسی ایران ایجاد کرد:
-
طب باستانی: وجود تومور در معده مرد نمکی شماره ۶، نشان میدهد که سرطان در ۲۵۰۰ سال پیش نیز شناخته شده بوده است.
-
رژیم غذایی: بررسی مو و دندانها نشان داد که مردم آن دوره عمدتاً از نان جو، لبنیات و گوشت گوسفند تغذیه میکردهاند.
-
پوشاک و نساجی: پارچههای به دست آمده از مرد نمکی شماره ۱، تکنیکهای پیشرفته بافندگی در دوره ساسانی را اثبات میکنند.
-
اقتصاد معدن: وجود ابزارهای چوبی و چرمی نشان میدهد که استخراج نمک در آن زمان یک صنعت سازمانیافته با تقسیم کار بوده است.
-
خشونت تاریخی: آثار ضربه بر جمجمه مرد نمکی شماره ۲، گواه درگیریهای اجتماعی یا جنایی در دوره اشکانی است.
مردان نمکی کجا نگهداری میشوند؟
بیشتر این اجساد ارزشمند در موزه مردان نمکی (واقع در موزه باستانشناسی و مردان نمکی زنجان، داخل مجموعه عمارت ذوالفقاری در بافت تاریخی شهر زنجان) نگهداری و به نمایش گذاشته میشوند. برخی از آنها نیز برای حفاظت بیشتر به پژوهشکده سازمان میراث فرهنگی در تهران منتقل شدهاند. بازدید از این موزه، یکی از هیجانانگیزترین تجربههای هر گردشگر در زنجان است.
کشف جدید باستانشناسان (۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳)
در سالهای اخیر، کاوشهای تازه در اطراف معدن چهرآباد منجر به کشف بقایای یک سکونتگاه انسانی مربوط به دوره اشکانی و ساسانی شده است. همچنین آثار یک کارگاه ذوب فلز و کورههای پخت سفال در نزدیکی معدن پیدا شده که نشان میدهد منطقه چهرآباد فقط یک معدن نبوده، بلکه یک مجتمع صنعتی-مسکونی کامل بوده است. جدیدترین یافته (زمستان ۱۴۰۲) یک سکه نقره از دوره اشکانی است که نام یکی از شاهان کمتر شناخته شده را روی خود دارد. این یافتهها هنوز در دست مطالعه هستند و احتمالاً در سالهای آینده، باز هم نام زنجان را بر سر زبانها خواهند انداخت.
چالشهای حفاظت از مردان نمکی
متأسفانه، به دلیل کمبود بودجه و تجهیزات مدرن حفاظتی، برخی از این اجساد ارزشمند در حال تخریب تدریجی هستند. نمک، پس از خارج شدن از محیط معدن، شروع به جذب رطوبت میکند و بلورهای آن بافتهای نرم را از بین میبرد. باستانشناسان سالهاست که خواستار تأمین دستگاههای نگهداری با رطوبت کنترلشده و آزمایشگاه مجهز در زنجان هستند، اما هنوز این مطالبات به طور کامل برآورده نشده است.
جمعبندی؛ زنجان مهد یک راز جهانی
مردان نمکی زنجان، بدون اغراق، یکی از مهمترین کشفهای باستانشناسی قرن بیستم در جهان هستند. آنها نه تنها تاریخ ایران را روشن میکنند، بلکه نمادی از پیوند ناگسستنی استان زنجان با اعماق تاریخ و تمدن این سرزمین هستند. اگر به زنجان سفر کردید، حتماً سری به موزه مردان نمکی بزنید و از نزدیک با این شگفتیهای شور اما شگفتانگیز دیدار کنید.
