واقعیت تلخ: نرخ بیکاری در زنجان چرا با وجود صنایع بالاست؟
واقعیت تلخ: نرخ بیکاری در زنجان چرا با وجود صنایع بالاست؟
استان زنجان را با معادن عظیم سرب و روی، کارخانههای متعدد تولیدی، شهرکهای صنعتی پررونق و صدها واحد صنعتی کوچک و بزرگ میشناسند. انتظار میرود چنین استانی با کمترین نرخ بیکاری در کشور روبرو باشد. اما آمارهای رسمی و غیررسمی، چیز دیگری میگویند. نرخ بیکاری در زنجان نه تنها پایین نیست، که در برخی فصول و در میان برخی گروههای جمعیتی، از میانگین کشوری نیز فراتر میرود. این گزارش به دنبال پاسخ به این پرسش است: چرا در سرزمین معادن و کارخانهها، هنوز جوانان برای یافتن یک شغل ساده، ماهها درب خانهها را میکوبند؟
آمارها چه میگویند؟
بر اساس آخرین گزارشهای مرکز آمار ایران، نرخ بیکاری در استان زنجان در سالهای اخیر همواره بین ۱۲ تا ۱۵ درصد در نوسان بوده است. این رقم در میان جوانان ۱۵ تا ۲۹ سال به خصوص در شهرستانهای ماهنشان، خدابنده و ایجرود، گاه به بیش از ۲۵ درصد نیز میرسد. مقایسه این آمار با استانهای صنعتی مشابه مثل سمنان یا یزد (با نرخ بیکاری ۷ تا ۹ درصد)، نشاندهنده یک آسیب جدی ساختاری است. نکته تلختر اینکه نرخ مشارکت اقتصادی (نسبت جمعیت فعال به کل جمعیت در سن کار) در زنجان پایینتر از میانگین کشوری است؛ یعنی بسیاری از مردم حتی به دنبال کار هم نمیگردند چون امیدی به یافتن آن ندارند.
معمای صنعتی شدن بدون اشتغال گسترده
چگونه است که زنجان با داشتن معدن انگوران (بزرگترین معدن سرب و روی خاورمیانه)، مجتمع فولاد غرب آسیا، کارخانه روی، صنایع نساجی، تولیدکنندگان بزرگ چاقو و صدها واحد صنعتی دیگر، باز هم با بیکاری دست و پنجه نرم میکند؟
پاسخ در چند عامل کلیدی پنهان است:
۱. صنایع سرمایهبر، نه کارآفرین
اکثر صنایع بزرگ زنجان (مثل معدن و فولاد) سرمایهبر هستند، نه کاربر. به این معنا که به ازای هر میلیارد تومان سرمایهگذاری، تعداد محدودی نیروی کار جذب میشود. این صنایع برای راهاندازی و اداره، به ماشینآلات گرانقیمت و فناوری بالا نیاز دارند، نه به صدها کارگر ساده. در نتیجه، اشتغالزایی آنها نسبت به حجم سرمایهگذاری، بسیار پایین است.
۲. ناهماهنگی آموزش با نیاز بازار
سیستم آموزشی استان (از دبیرستان تا دانشگاه) هنوز بر اساس نیازهای واقعی بازار کار طراحی نشده است. هر ساله صدها دانشآموخته رشتههای علوم انسانی، علوم پایه و حتی برخی رشتههای فنی، وارد بازار کار میشوند در حالی که صنایع استان به تکنسینهای ماهر، جوشکاران صنعتی، اپراتورهای ماشینآلات CNC و متخصصان بازرگانی بینالملل نیاز دارند. فاصله عمیق بین «مهارتهای ارائه شده» و «مهارتهای مورد نیاز» مهمترین عامل بیکاری تحصیلکردگان در زنجان است.
۳. ضعف صنایع تبدیلی و تکمیلی
زنجان با وجود پتانسیل بالا در کشاورزی (انگور، زیتون، سیبزمینی، گندم، قارچ)، از صنایع تبدیلی و بستهبندی مدرن بیبهره است. محصول خام تولید میشود، اما کارخانههای فرآوری، سورتینگ و بستهبندی برای ایجاد اشتغال پایدار وجود ندارد. این یعنی فرصتهای شغلی در بخش صنایع تبدیلی (که معمولاً اشتغالزایی بالایی دارند) از دست میرود.
۴. مهاجرت معکوس و فشار بر شهر زنجان
زنجان به دلیل هزینههای کمتر زندگی نسبت به تهران و کرج، مقصد مهاجرت معکوس برخی خانوادهها و همچنین مهاجرت روستاییان به مرکز استان شده است. این افزایش جمعیت، بدون افزایش متناسب فرصتهای شغلی، فشار بیکاری را دوچندان کرده است.
بیکاری در شهرستانها؛ بحران فراموش شده
اگر بیکاری در شهر زنجان ۱۲ درصد باشد، در شهرستانهایی مثل ماهنشان، خدابنده و ایجرود این رقم میتواند تا ۲۰ تا ۲۵ درصد هم برسد. نبود صنایع بزرگ در این شهرستانها، ضعف زیرساختهای حمل و نقل و ارتباطی، و وابستگی شدید به کشاورزی خشکسالیزده، باعث شده است که جوانان این مناطق یا بیکار بمانند یا مجبور به مهاجرت به زنجان یا استانهای دیگر شوند. بسیاری از روستاهای این شهرستانها با پدیده خالی شدن از سکنه روبرو هستند.
بیکاری پنهان؛ فاجعهای که دیده نمیشود
آمار رسمی بیکاری فقط کسانی را شامل میشود که actively در جستجوی کار هستند و شغلی ندارند. اما واقعیت تلختری به نام بیکاری پنهان وجود دارد: افرادی که سرخورده شدهاند و جستجو را رها کردهاند (ناامیدان)، افرادی که با مدرک دانشگاهی در مشاغل کاذب و کمدرآمد (مثل دستفروشی یا رانندگی بدون مجوز) کار میکنند، و افرادی که به صورت پارهوقت و دائم در حال تغییر شغلهای ناپایدار هستند. این گروه در آمار رسمی دیده نمیشوند، اما درد بیکاری را با تمام وجود حس میکنند.
راهکارها؛ از شعار تا عمل
کارشناسان اقتصادی و برنامهریزان استانی برای کاهش نرخ بیکاری در زنجان، راهکارهای زیر را پیشنهاد میدهند:
۱. حمایت از صنایع کوچک و متوسط (SMEها): این صنایع به ازای هر ریال سرمایهگذاری، اشتغال بیشتری نسبت به صنایع بزرگ ایجاد میکنند. تسهیلات ارزان، معافیتهای مالیاتی و رفع موانع اداری میتواند به رشد آنها کمک کند.
۲. توسعه آموزشهای مهارتی و فنی و حرفهای: بازنگری در سرفصلهای آموزشی هنرستانها و مراکز فنی حرفهای بر اساس نیاز واقعی بازار کار استان. ایجاد دورههای کوتاهمدت تخصصی برای جوشکاری، برق صنعتی، تعمیرات ماشینآلات صنعتی و بازرگانی.
۳. راهاندازی صنایع تبدیلی کشاورزی: سرمایهگذاری برای احداث کارخانههای فرآوری زیتون، انگور، سیبزمینی و قارچ در شهرستانهای مستعد. این کار هم ارزش افزوده ایجاد میکند و هم اشتغال پایدار روستایی.
۴. حمایت از کارآفرینی و استارتاپها: ایجاد مراکز رشد و شتابدهنده در شهرستانها، اعطای وامهای کمبهره به ایدههای نوآورانه، و تسهیل ثبت شرکت.
۵. مهار مهاجرت به مرکز استان: با ایجاد فرصتهای شغلی در شهرستانها از طریق مشوقهای سرمایهگذاری، میتوان فشار بر شهر زنجان را کاهش داد.
جمعبندی؛ امیدها و ناامیدیها
واقعیت تلخ این است که زنجان با وجود ظرفیتهای عظیم صنعتی و معدنی، نتوانسته است بهشت اشتغال شود. بیکاری به ویژه در میان جوانان تحصیلکرده و ساکنان شهرستانهای محروم، یک زخم کهنه است. اما این زخم درمانپذیر است. تغییر نگرش از صنایع سرمایهبر به صنایع کاربر، پیوند دانشگاه با صنعت، و سرمایهگذاری هدفمند در شهرستانها میتواند مسیر را عوض کند. شاید روزی برسد که دیگر یک جوان زنجانی برای یافتن شغل، مجبور نباشد به تهران یا کرج مهاجرت کند.
