بحران خاموش؛ زباله گردها و مدیریت پسماند در زنجان
وقتی اسم زنجان میآید، اغلب خاطرهها به سوی چاقوهای اعلا، هنر ملیلهکاری و گنبد خشتی سلطانیه میرود. اما در سایهسار این اعتبار فرهنگی و صنعتی، بحرانی سالهاست که ریشه دوانده و هر روز پوستاندازی میکند: مدیریت بحرانزده پسماند و ازدیاد زبالهگردی. نه فقط بهعنوان یک چالش شهری و زیستمحیطی، که میتوان آن را یک بحران تمامعیار اجتماعی در استان زنجان قلمداد کرد.
زنجان روزانه چقدر زباله تولید میکند؟
آمارها، واقعیت تلخی را فریاد میزنند: طبق گزارشی که خبرگزاری ایمنا در سال ۱۴۰۳ منتشر کرده، هر شبانهروز حدود ۶۰۰ تن زباله در شهر زنجان تولید میشود. این سهم تنها یک شهر از کل استان است؛ حجمی که روزبهروز در حال افزایش است.
با این حال، سازمان مدیریت پسماند شهرداری زنجان بهتازگی اعلام کرده است که بهطور میانگین روزانه ۴۰۰ تن پسماند از سطح شهر و حومه جمعآوری میشود. این اختلاف آماری خود نشاندهنده بخشی از مشکل است: آمارهای ناهماهنگ، بخشی از زبالههایی هستند که در سامانههای رسمی ثبت نمیشوند و سر از کوههای زباله آرپادره درمیآورند.
واقعیت اما فراتر از اعداد است. زبالههای زنجان، در بهترین حالت، به روشی نیمهسنتی دفن میشوند. زنجان هنوز به فناوریهای مدرنی مانند زبالهسوزهای پیشرفته یا کارخانههای بازیافت تمامعیار مجهز نشده است. هر سال که میگذرد، کوه زباله در سایت آرپادره بلندتر میشود، ارتفاعی که با بیتوجهی همیشگی گره خورده است.
زخم باز محیط زیست شمال غرب
در کیلومتر ۱۵ جاده زنجان‑بیجار، سایت دفن پسماند سالهاست که به گورستان سفید زبالههای استان تبدیل شده. روزانه هزاران تُن زباله از سراسر استان در این مکان انباشته میشود و با هر بارندگی، شیرابههای سمی ناشی از تجزیه آن بدون تصفیه کافی، در دل زمین فرو میروند و منابع آب زیرزمینی را تهدید میکنند.
بارها از زبان کارشناسان محیط زیست شنیدهایم که این سایت برای ساکنان روستاهای اطراف به یک بمب ساعتی زیستمحیطی تبدیل شده است. بوی نامطبوع، آلودگی حشرات، گاز متان و نگرانی از نشت آلایندهها به سفرههای آب، بخشی از دادخواست همیشگی مردمان روستاهای دوتپه، خیرآباد و سایر آبادیهای همجوار است. تصفیه شیرابه و پوشش اصولی زبالهها، آرزویی است که هنوز محقق نشده.
زبالهگردها؛ قشر فراموششده پشت پرده بازیافت
شاید تلخترین روی سکه بحران پسماند در زنجان، طیف عظیم زبالهگردها باشند. افرادی که اغلب صبحگاهان در تاریکی یا نیمهشب، با چرخدستی و گاهی پیاده، خود را به سایت آرپادره و ایستگاههای زباله در سطح شهر میرسانند و ساعتها در میان پسماندها میگردند تا چند کیلو پلاستیک، مقوا، شیشه یا فلز بیابند.
قشر زبالهگرد در زنجان، ستون فقرات بازیافت غیررسمی استان است. همین افراد هستند که بخشی از زبالههای خشک را به چرخه بازیافت برمیگردانند، در حالی که خودشان بیبیمه، بیدستکش و بدون هیچ پوشش حمایتی، روزانه با خطراتی جبرانناپذیر مواجهاند: بریدگی با اشیاء تیز، بیماریهای عفونی، مسمومیتهای مزمن و تحقیر اجتماعی. خبری از آموزش و بهداشت کار نیست، فقط سود اندک دلالان و کارخانهداران کوچک بازیافت است.
بر اساس برآوردهای میدانی، صرفاً در سایت آرپادره نزدیک به ۵۰۰ زبالهگرد فعال هستند. زبالهگردی، امروز نه یک حاشیه، که به یک معضل اجتماعی در زنجان تبدیل شده است.
زبالهگردی؛ روی دیگر فقر در زنجان
اگر بحران پسماند را فقط یک مسئله فنی و شهری بدانیم، عمق فاجعه را درک نکردهایم. زبالهگردی در زنجان بیش از هر چیز، یک آسیب اجتماعی ریشهدار است. بسیاری از زبالهگردان، معتادان متجاهر، زنان سرپرست خانوار بدون شغل ثابت، کودکان بازمانده از تحصیل و مهاجران غیرمجاز حاشیه شهرها هستند.
این قشر نهتنها در معرض مخاطرات جسمی و بیماریهای واگیردار، بلکه در معرض تحقیر، طرد اجتماعی و در موارد بسیاری، به دام باندهای خلافکار افتادن قرار دارند. به همین دلیل، حل بحران زباله در زنجان بدون حل همزمان و هدفمند معضل فقر و حاشیهنشینی، کاری کاملاً نشدنی است. این دو مقوله به یکدیگر گره خوردهاند.
اقدامات شهرداری؛ خوب اما ناکافی
در یکی دو سال اخیر، شهرداری و سازمان مدیریت پسماند زنجان گامهایی برداشته است: خرید و نصب مخازن مکانیزه، راهاندازی چند ایستگاه بازیافت، جمعآوری روزانه زباله و تاکید بر فرهنگسازی تفکیک از مبدأ. اما تا تحقق یک پکیج جامع مدیریت پسماند فاصله بسیار است.
تنها اقدام محدود به جمعآوری و دفن است، و سرمایهگذاری قابل توجهی برای احداث واحدهای پیشرفته بازیافت و نیروگاه زبالهسوز انجام نشده است. برخی کارشناسان معتقدند بدون احداث کارخانههای بازیافت صنعتی و ارائه مشوقهای واقعی به شهروندان، تفکیک از مبدأ هرگز رنگ واقعیت به خود نخواهد گرفت.
راهکارها؛ از آموزش تا نیروگاه
کارشناسان محیط زیست و رفاه اجتماعی برای خروج از بحران پسماند در زنجان، پنج راهکار زیر را پیشنهاد میدهند:
-
تفکیک از مبدأ اجباری با مشوق مالی: ارائه تخفیف عوارض یا کیسه زباله رایگان به خانوارهایی که زباله خشک را جداگانه تحویل میدهند. برای مجتمعهای مسکونی بزرگ، ایجاد غرفههای تفکیک پسماند.
-
صنایع تبدیلی پسماند: جذب سرمایهگذار برای احداث کارخانه بازیافت پلاستیک، کاغذ و فلزات در شهرکهای صنعتی زنجان. این کارخانهها هم اشتغال ایجاد میکنند و هم ارزش افزوده.
-
احداث نیروگاه زبالهسوز (Waste‑to‑Energy): پایان دادن به دفن زباله و تبدیل آن به برق. این رویکرد هم مشکل زباله را حل میکند و هم انرژی تولید میکند.
-
ساماندهی و حمایت از زبالهگردها: تشکیل تعاونیهای زبالهگردی، تحت پوشش بیمه قرار دادن آنها، ارائه وسایل ایمنی (دستکش، ماسک، لباس کار) و تبدیلشان به «بازیافتیاران رسمی». بسیاری از کشورهای در حال توسعه این مسیر را رفتهاند.
-
آموزش همگانی در همه سطوح: کمپینهای رسانهای در صدا و سیما، مدارس و شبکههای اجتماعی، با محوریت مزایای تفکیک زباله، مضرات رهاسازی پسماند و حقوق شهروندی. تغییر رفتار مردم، پایدارترین راهکار است.
جمعبندی؛ زنجان نیازمند اقدام سریع و همهجانبه
زنجان با داشتن صنایع بزرگ معدنی و اعتبار تاریخی، نمیتواند از کنار بحران خاموش پسماند به سادگی عبور کند. کوه رو به افزایش زباله در آرپادره، شیرابههای سمی، زبالهگردانی که در فقر و خطر زندگی میکنند و نبود زیرساختهای مدرن بازیافت، همه نشانههایی از یک بیماری مزمن و کهنه است.
اما هنوز دیر نشده است. سرمایهگذاری هدفمند، حاکمیت قانون، مطالبه مردمی و رسانهای شدن این مسئله میتواند چرخه معیوب پسماند در زنجان را بشکند. شاید امروز زمان آن رسیده باشد که این بحران خاموش را بدون ملاحظه فریاد بزنیم؛ پیش از آن که زبالهها و چالشهای اجتماعی ناشی از آن، بر سرمان آوار شوند.
