نقش مساجد و هیئات مذهبی در همبستگی اجتماعی محلات زنجان
فراتر از عبادتگاه؛ کانون همبستگی شهری
در استان زنجان، مساجد و هیئات مذهبی نقشی فراتر از یک مکان صرفاً عبادی و آیینی ایفا میکنند. آنها کانونهای اصلی همبستگی اجتماعی، توزیع کمکهای مردمی، حل اختلافات محلی، آموزش غیررسمی و حتی تصمیمگیریهای اقتصادی در محلات مختلف شهر و روستا هستند. این نهادهای مذهبی، در شرایطی که بسیاری از نهادهای مدنی دیگر تضعیف شدهاند، همچنان شبکهای از اعتماد و مشارکت را حفظ کردهاند. این مقاله به بررسی ابعاد گوناگون این نقش اجتماعی و چالشهای پیش روی آن میپردازد.
۱. مسجد جامع، حسینیه اعظم زنجان، زینبیه زنجان و هیئت ثارالله زنجان؛ نمونه هایی از یک نهاد فرامحلی با کارکردهای اجتماعی
مسجد جامع و حسینیه اعظم زنجان، نمونه ای از یکی از بزرگترین و تأثیرگذارترین مساجد و هیئات مذهبی ایران، نه تنها در ماه محرم، بلکه در تمام ایام سال، نقشی محوری در انسجام اجتماعی استان ایفا میکند. برخلاف تصور عموم که آن را صرفاً یک “مرکز عزاداری” میدانند، کارکردهای این نهاد بسیار گستردهتر است.
کارکردهای اجتماعی:
-
توزیع کمکهای مؤمنانه: هر ساله در ایام محرم و رمضان، هزاران بسته معیشتی، کمکتحصیلی، جهیزیه و وام قرضالحسنه از طریق حسینیه اعظم بین نیازمندان شناساییشده در سراسر استان توزیع میشود. این کمکها اغلب بدون تشریفات اداری و با حفظ کرامت افراد انجام میشود.
-
مرجعیت حل اختلاف: بسیاری از درگیریهای محلی (ملکی، خانوادگی، تجاری) که در دادگاهها به نتیجه نمیرسد، با واسطهگری ریشسفیدان و روحانیون وابسته به هیئت حل میشود. مردم به این نهاد “اعتماد” دارند، در حالی که به سیستم قضایی دولتی بدبین هستند.
-
شبکهسازی اقتصادی: بسیاری از معاملات بزرگ (خرید و فروش زمین، مشارکت در ساختوساز، سرمایهگذاری در کسبوکار) در فضای غیررسمی مسجد و هیئت و با ضمانت افراد مورد اعتماد (که غالباً خادم یا عضو هیئت امنا هستند) انجام میشود.
-
فضای امن برای مطالبهگری: در شرایطی که تجمعات سیاسی سرکوب میشوند، مساجد به “فضای امن” برای بیان اعتراضات اجتماعی تبدیل شدهاند. مردم مشکلات خود (بیکاری، گرانی، آلودگی) را در نماز جمعه یا پس از سخنرانیهای مذهبی به مسئولان منتقل میکنند.
۲. مساجد محلی؛ پایگاههای کوچک اما حیاتی همبستگی
هر محله از شهر زنجان و هر روستا، دستکم یک مسجد دارد که قلب تپنده آن محله است. این مساجد، کارکردهایی فراتر از اقامه نماز جماعت دارند:
بانک قرضالحسنه محلی: در بسیاری از مساجد زنجان، صندوقهای قرضالحسنه کوچکی وجود دارد که اهالی محله برای کمک به همسایه نیازمند، وام ازدواج جوان یا درمان بیمار، در آن مشارکت میکنند.
مرکز آموزش و پرورش غیررسمی: کلاسهای قرآن، احکام، عقاید و حتی کلاسهای تقویتی دروس مدرسه، زبان انگلیسی، کامپیوتر و مهارتهای زندگی در مساجد برگزار میشود. این کلاسها با هزینه بسیار کم یا رایگان، جایگزین مدارس گرانقیمت خصوصی شدهاند.
مهدکودک و نگهداری از سالمندان: در غیاب مراکز دولتی، مادران شاغل میتوانند کودکان خود را در هنگام نماز یا مراسم مذهبی به مسجد بسپارند. همچنین سالمندان تنها، در مسجد همدم و یار پیدا میکنند و از انزوای اجتماعی نجات مییابند.
پایگاه بسیج محلی و امنیت: بسیج مسجد، نقش تعیینکنندهای در تأمین امنیت محله در ایام خاص (چهارشنبه آخر سال، شبهای قدر، تاسوعا و عاشورا) و همچنین امدادرسانی در بلایای طبیعی (زلزله، سیل، برفگیری) دارد.
۳. چالشها؛ آیا این نهادها در حال تضعیف هستند؟
با وجود این کارکردها، مساجد و هیئات مذهبی زنجان با چالشهای جدی مواجه هستند:
چالش اول: کاهش مشارکت نسل جوان
نسل متولد دهه ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰، نسبت به نسل قبل، پیوند ضعیفتری با مسجد دارند. دلایل این کاهش عبارتند از: گسترش شبکههای اجتماعی مجازی، تغییر سبک زندگی (تفریحات جایگزین)، بدبینی به نهادهای مذهبی به دلیل سیاستزده شدن برخی از آنها، و فقدان برنامههای جذاب برای جوانان در مساجد.
چالش دوم: سیاستزدگی و دو قطبی شدن
برخی از مساجد زنجان به جای تمرکز بر امور اجتماعی و عبادی، به پایگاه جناحهای سیاسی خاص (اصولگرا یا اصلاحطلب) تبدیل شدهاند. این موضوع، بخشی از جامعه (که با آن جناح همسو نیست) را از مسجد دور میکند.
چالش سوم: کمبود بودجه و وابستگی به منابع نامطمئن
مساجد عمدتاً از محل نذورات و کمکهای مردمی اداره میشوند. در شرایط رکود اقتصادی، این کمکها کاهش مییابد و مسجد قادر به حفظ برنامههای اجتماعی خود نیست. برخی مساجد به ناچار به منابع دولتی (شهرداری، اوقاف) متکی میشوند که استقلال آنها را خدشهدار میکند.
چالش چهارم: تغییر کارکرد مسجد از “اجتماعی” به “تأسیاتی”
متأسفانه در بسیاری از محلات جدید شهر زنجان، مسجد به یک “ساختمان” (تأسیات) تقلیل یافته است که فقط در نمازهای یومیه و ماه رمضان باز است و در سایر ساعات سال، درهای آن بسته است. این مساجد، هیچ نقش اجتماعی در محله ندارند و عملاً فقط یک نمازخانه هستند.
4. راهکارهای احیا و تقویت نقش اجتماعی مساجد زنجان
برای بازگرداندن مساجد و هیئات مذهبی به جایگاه واقعی خود، اقدامات زیر ضروری است:
-
برنامههای جذاب برای جوانان: طراحی کارگاههای مهارتآموزی (برنامهنویسی، رباتیک، کارآفرینی)، گروههای سرود و تئاتر، اردوهای ورزشی و تفریحی در بستر مسجد، با مدیریت خود جوانان.
-
حرفهایگری در امامت جماعت: امام جماعت باید علاوه بر دانش فقه، مهارتهای مشاوره، مددکاری اجتماعی، روانشناسی، مذاکره و حل اختلاف را نیز داشته باشد. حوزههای علمیه باید دورههای “امامت تخصصی محله” را طراحی کنند.
-
شفافیت مالی صندوقهای قرضالحسنه و کمکهای مردمی: برای جلب اعتماد، صورت حساب مالی باید به صورت ماهانه در معرض دید عموم قرار گیرد.
-
کاهش سیاستزدگی: ائمه جماعات باید از ورود به جناحبندیهای سیاسی روزانه اجتناب کنند و بر مسائل اخلاقی، عبادی و اجتماعی متمرکز شوند.
-
حمایت شهرداری و شورای شهر از “مسجد محله محور”: شهرداری باید مساجدی که برنامههای اجتماعی (کمک به معتادان، آموزش، اشتغال) اجرا میکنند را از نظر مالی و تجهیزاتی حمایت کند.
5. نقش رسانههای محلی در بازنمایی مثبت نقش مساجد
رسانههای محلی زنجان (خبرگزاریها، روزنامههای محلی، شبکه استانی) معمولاً نقش مساجد را به “مراسم عزاداری” و “سخنرانیهای مناسبتهای مذهبی” تقلیل میدهند. به ندرت پیش میآید که گزارشی از “نقش مسجد در حل اختلاف محله” یا “کمک مسجد به بیکاران” یا “کلاس کامپیوتر مسجد” تهیه شود. رسانهها باید با تولید مستندها، گزارشهای میدانی و گفتگوهای تخصصی، این کارکردهای پنهان و مثبت را به افکار عمومی نشان دهند تا تصویر مسجد از یک “فضای خشک و سیاسی” به “کانون زنده و پویای محله” تغییر کند.
نتیجهگیری: مسجد را به محله بازگردانید
مساجد و هیئات مذهبی زنجان، بزرگترین سرمایه اجتماعی استان هستند. در شرایطی که فقر، بیکاری، اعتیاد، طلاق و آسیبهای اجتماعی رو به افزایش است، احیای نقش اجتماعی مساجد میتواند بسیاری از این معضلات را با هزینه کمتر و کارآمدی بیشتر نسبت به نهادهای دولتی حل کند. اما این احیا، نیازمند نگاه نو به “کارکرد مسجد” است: مسجد باید از یک مکان منفعل برای عبادت، به یک نهاد فعال برای “خدمت اجتماعی” تبدیل شود. این تحول، همت مسئولان، روحانیون و خود مردم را میطلبد.
