«اوروشلوق آیی» با طعم «چای چورگی» / ماه رمضان در زنجان
این مقاله سفری است به طعمها و آیینهای ماه رمضان در زنجان؛ جایی که نان چایی داغ سفره های افطار را زینت می دهد و سحرخوانی ها طنین انداز کوچه هاست.
سفرههای نور و نعمت؛ حال و هوای ماه رمضان در زنجان
زنجان، شهری با پیشینهی کهن و فرهنگی غنی، هر ساله با فرا رسیدن ماه مبارک رمضان، حال و هوایی دیگر به خود میگیرد. کوچهپسکوچههای این شهر نه تنها میزبان روزهدارانی است که برای عبادت لحظهشماری میکنند، بلکه عطر خوش غذاها و شیرینیهای سنتی، فضای شهر را پر میکند. ماه رمضان در زنجان، پیوندی عمیق با آداب و رسوم دیرینه و طعمهای اصیل محلی دارد که از نسلهای گذشته به یادگار مانده است.
پیشواز ماه مهمانی خدا: از غبارروبی تا “اوروشلوق آیی”
مردم زنجان که به این ماه مبارک «اوروشلوق آیی» (ماه روزه) میگویند، خود را از روزهای پایانی ماه شعبان برای حضور در این ضیافت الهی آماده میکنند. غبارروبی مساجد، امامزادهها و تکایا، یکی از نخستین نشانههای استقبال از این ماه است . در گذشته، خانوادهها در شب اول رمضان، سفرهای ویژه میگستردند که در آن کاسهای گلاب، ظرفی آب، یک جلد قرآن، آیینه و مقداری میوه جای داشت. اهل خانه دور این سفره مینشستند و پس از دعا و مناجات، با نوشیدن جرعهای گلاب و آغشته کردن خود به آن، مطهر و پاکیزه وارد ماه رمضان میشدند .
پژوهشگران فرهنگ عامه بر این باورند که زنجانیها برای سه دهه ماه رمضان تعابیر زیبایی داشتهاند: دهه اول را “حرکت در سربالایی با بار سنگ”، دهه دوم را “بالا رفتن از دامنه کوه با بار خشت” و دهه سوم را “پایین آمدن از دامنه کوه مانند آب خوردن” تعبیر میکردند که نشاندهنده سختی تدریجی و در نهایت آسانی روزهداری است .
از سحرخوانی تا افطار؛ نوای دعا و عطر نان چایی
در روزگارانی که نه خبری از رادیو بود و نه بلندگوهای مساجد، آیین سحرخوانی در زنجان جلوای خاص داشت. ریشسفیدان و خوشصداها بر بام مساجد میرفتند و با مناجات و اشعار آیینی، مردم را برای صرف سحری بیدار میکردند. حتی پس از احداث کارخانه کبریتسازی زنجان، صدای سوت آن به عنوان نشانه وقت سحر و افطار به کار میرفت .
با فرارسیدن لحظه افطار، سفرههای زنجانیها رنگین میشود. پیش از هر چیز، رسم بر این است که روزه خود را با کمی نمک باز کنند و در پایان افطار با حلوا دهان را شیرین کنند؛ نمادی از “نمکگیر شدن” و “شیرینکامی” در محضر خداوند .
اما بیتردید، محبوبترین عضو سفره افطار در زنجان، «چای چورکی» یا همان نان چایی است. این نان خوشمزه و سنتی که در اندازههای کوچک و با موادی ساده مانند آرد، شیر، شکر، تخممرغ و کنجد پخته میشود، زینتبخش سفرههای زنجانیها در این ماه است. در ماه رمضان، از کنار قنادیهای زنجان که میگذری، بوی مطبوع این نان خوشمزه مشام هر رهگذری را مینوازد .
در کنار چای چورکی، سفرههای افطار و سحر زنجانیها مملو از انواع غذاهای سنتی و مقوی است که هر کدام طرفداران خاص خود را دارند. برخی از این غذاها عبارتند از:
آشهای متنوع: آش ترش (با طعمی بینظیر از لبو و سرکه)، آش شیر (مقوی با شیر و حبوبات) و آش کشک
حلیم و حلوا : حلیم (که بیشتر در ایام شهادت حضرت علی (ع) به صورت نذری پخش میشود) و حلوای اماج (اوماج)
شیرینیهای سنتی : قرابیه گردویی (گیرداکان قلاویه سی)، نان برنجی، شیرینی شستی و انگشت پیچ
غذاهای ویژه : جغور بغور (خوراک دل و جگر که در وعده صبحانه سرو میشود)، پیازو (غذای قدیمی شبهای زمستان)
آیینهای رمضان؛ از “کیسه برات” تا “قرهبایرام”
ماه رمضان در زنجان تنها به خوراکیها خلاصه نمیشود، بلکه آیینهای معنوی و اجتماعی خاصی را نیز در بر میگیرد.
یکی از رسوم قدیمی که امروزه کمرنگ شده اما همچنان در خاطرهها زنده است، دوختن «کیسه برات» در پایان ماه رمضان است. در این رسم، مادر خانواده با پارچه سفید و نخ و سوزنی که با آن کاری نکرده باشد، در مسجد و میان دو نماز، به تعداد اعضای خانواده کیسهای میدوزد و در هر کدام یک سکه قرار میدهد. این کیسهها را هنگام افطار بین اعضای خانواده پخش میکنند که نمادی از برکت و روزی است .
رسم دیگر که به دوران نامزدی و عروسی مربوط میشود، بردن افطاری به خانه نوعروس بود. در گذشته، این کار با تشریفات خاص و به همراه “طبقکشها” و “نقارهچیها” انجام میشد که شور و حال خاصی به محله میبخشید .
با فرارسیدن شبهای قدر، مساجد و تکایای زنجان مملو از جمعیتی میشود که با قرائت دعای جوشن کبیر، ابوحمزه ثمالی و قرآن بر سر گرفتن، از فیض این شبها بهره میبرند . در روز بیست و هفتم ماه رمضان نیز بانوان زنجانی در گذشته رسم دوختن کیسه لعن بر ابن ملجم مرادی را به جا میآوردند .
و سرانجام، با رویت هلال ماه شوال، عید سعید فطر فرا میرسد. زنجانیها صبح زود با حضور در مصلی به اقامه نماز عید میروند. یکی از رسوم زیبای این روز، «قرهبایرام» است. در این رسم، خانوادههایی که تازه عزیزی را از دست دادهاند، در خانه را به روی دیدارکنندگان میگشایند تا در غمشان شریک شوند و این دید و بازدید حتی پس از عید نیز ادامه مییابد .
سخن آخر
ماه رمضان در زنجان، تلفیقی است از عبادت، همدلی و پایبندی به سنتهای اصیل. از نان چایی خوش عطر بر سر سفره افطار گرفته تا آیینهای پرمعنایی همچون “کیسه برات” و “قرهبایرام”، همه و همه نشان از فرهنگی غنی دارد که مردم این دیار نسل به نسل آن را حفظ کردهاند. پاسداشت این رسوم و خوراکیها، نه تنها هویت تاریخی این خطه را زنده نگه میدارد، بلکه شیرینی این ماه مبارک را برای ساکنانش دوچندان میکند.
