احیای روستاهای خالی از سکنه؛ معجزه مهاجرت معکوس در زنجان

احیای روستاهای خالی از سکنه؛ معجزه مهاجرت معکوس در زنجان

شاید باورتان نشود، اما درست در همان استان زنجان که برخی شهرستان‌هایش با نرخ بیکاری ۲۵ درصدی دست و پنجه نرم می‌کنند، یک «معجزه کوچک» در حال رخ دادن است. در شهرستان خدابنده، روستایی که سال‌ها بود ساکنانش یکی پس از دیگری به شهرها مهاجرت کرده و خانه‌های خشتی‌اش خالی از سکنه شده بود، دوباره جان گرفته است. مهاجرت معکوس از شهر به روستا، این بار نه از سر ناچاری که از روی انتخاب و امید، روستاهای خدابنده را به پایلوت احیای روستایی در شمال غرب کشور تبدیل کرده است.

خدابنده؛ سرزمین روستاهای خالی

شهرستان خدابنده (مرکز: قیدار) با وسعت زیاد و جمعیت پراکنده، سال‌هاست که از مهاجرت شدید روستاییان به مرکز استان و استان‌های همجوار رنج می‌برد. مهاجرت مردم برخی روستاها از اواخر دهه ۳۰ شروع شد و آن‌ها با کوچ به شهرهایی مانند قلعه حسن خان (شهرقدس) در استان تهران، به تدریج روستاهای خود را ترک کردند.

دلایل اصلی این مهاجرت عبارت بودند از:

• کمبود شغل غیرکشاورزی در روستاها

• خشکسالی‌های پیاپی و کاهش محصولات دیم

• نبود امکانات رفاهی اولیه (آب لوله‌کشی سالم، گاز، اینترنت، جاده مناسب)

• مهاجرت جوانان برای تحصیل و کار در شهرها که دیگر برنگشتند

داستان موفقیت؛ روستای گوشتین، از خالی شدن تا احیا

یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های مهاجرت معکوس و احیای روستایی در استان زنجان، روستای گوشتین در بخش مرکزی شهرستان خدابنده است. بر اساس گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) در اردیبهشت ۱۴۰۵، این روستا نمونه‌ای بارز از ظرفیت احیای روستاهای خالی از سکنه با تلاش اهالی و مهاجرت معکوس معرفی شده است و این اتفاق، اولویت اصلی متولیان امر در استان قرار گرفته است.

گوشتین، روستایی که سال‌ها بود جمعیت آن به شدت کاهش یافته بود، امروز با بازگشت اهالی و ایجاد زیرساخت‌های مناسب، جان تازه‌ای گرفته و می‌تواند الگویی برای سایر روستاهای استان باشد.

روستاهایی که دوباره نفس کشیدند

علاوه بر گوشتین، نمونه‌های دیگری نیز از احیای روستاها در سطح استان وجود دارد. روستای کلاسر قره پشتلو در زنجان نیز یکی دیگر از نقاط امیدبخش است. اهالی این روستا با تکمیل زیرساخت‌ها توسط مسئولان، به خانه‌های خود بازگشته‌اند و بار دیگر روستا را رونق بخشیده‌اند.

همچنین روستای ویستان خرمدره با فراهم شدن زیرساخت‌های مناسب و نزدیکی به شهر، در سال‌های اخیر شاهد مهاجرت معکوس و بازگشت جمعیت بوده است.

آمارها؛ مهاجرت معکوس در زنجان چقدر است؟

بر اساس گزارش‌های رسمی، با ایجاد ۳۰۰ کارگاه تولیدی در سال‌های اخیر در روستاهای شهرستان خدابنده، هزار نفر به دیار آبا و اجدادی خود بازگشته‌اند. همچنین استاندار اسبق زنجان اعلام کرده بود که با فعالیت‌های صورت گرفته تا کنون حدود ۵۰ هزار ظرفیت مهاجرت معکوس در استان ایجاد شده است.

چه عواملی این مهاجرت معکوس را ممکن کردند؟

بر اساس مصاحبه با مسئولان محلی و کارشناسان، عوامل زیر نقش کلیدی داشتند:

• توسعه زیرساخت‌ها: اصلاح و به‌سازی راه‌های روستایی زنجان یکی از مهم‌ترین عوامل مهاجرت معکوس مردم از شهر به روستا بوده است.

• طرح‌های هادی و بهسازی مسکن: اجرای خوب طرح هادی در روستاها، زمینه را برای بازگشت مهاجران فراهم کرده است.

• ایجاد کارگاه‌های تولیدی: با ایجاد ۳۰۰ کارگاه تولیدی در روستاهای خدابنده، هزار نفر به روستاها بازگشته‌اند.

• اینترنت و دورکاری: پاندمی کرونا نشان داد که بسیاری از شغل‌های اداری و فناوری اطلاعات را می‌توان از هر جایی انجام داد و روستاهای استان به تدریج به اینترنت مجهز شدند.

روستاها هنوز امید دارند

داستان خدابنده و روستای گوشتین نشان می‌دهد که مهاجرت معکوس یک رویا نیست، بلکه یک واقعیت شدنی است. روستاهای خالی از سکنه می‌توانند با ترکیبی از زیرساخت‌های مناسب، ایجاد کارگاه‌های تولیدی و حمایت‌های هدفمند دوباره نفس بکشند. شاید روزی برسد که دیگر نگوییم «روستاهای خالی از سکنه»، بلکه بگوییم «مقصدهای جدید زندگی». خدابنده این مسیر را شروع کرده است؛ نوبت سایر شهرستان‌های زنجان و حتی ایران است که از آن الگو بگیرند.