استاد صدقعلی افشاری (ساخت ساز سنتی)

به احتمال زیاد سازها یا آلات موسیقی، قدیمی­ ترین وسیله تولید موسیقی هستند. انسان­ های اولیه قبل از اینکه خط و زبان را اختراع کنند صداهای طبیعت را تکرار می­کردند و در تنه درختان خالی می­ دمیدند. آن­ ها با استخوان­ های توخالی، شاخ حیوانات و صدف موجودات دریایی، صداهایی متفاوت و قوی تولید می­ کردند. از این صداها برای برقراری ارتباط، هشدار و همچنین ایجاد ترس در دل حیوانات و دشمنان استفاده می شد و بدین صورت بود که ابزارها به آلات موسیقی تبدیل شدند و از آن­ ها برای تولید اصوات موزون استفاده نمودند. همچنین موسیقی فولکلور و آلات موسیقی دارای انواع متفاوت اعم از سازهای کوبه­ ای و سازهای بادی به عرصه موسیقی پا نهادند. تاریخ موسیقی ایرانی بسیار طولانی می­ باشد و به مقاله خاص دیگری نیاز دارد. در این مقاله قصد داریم تعدادی از انواع سازهای سنتی ایرانی را به شما معرفی کنیم.

عود (بربت)

یکی دیگر از انواع سازهای سنتی ایرانی این مرزو بوم «بربط» یا «عود» است که اجزای آن عبارتند از: سیف رو، خارک، تار، شیطانک، پنجه سر، پل و گوش. این ساز قدیمی نیز از خانواده سازهای زهی ساخته شده از چوب و استخوان است. عود از 10 سیم تشکیل شده است که دو به دو کوک می­شوند. لازم به ذکر است که علامت گذاری این ساز از طریق کلید C خط دوم یا کلید F خط چهارم انجام می­شود.

تار

دوتار که در لغت به معنای دو سیم است از خانواده عودهای گردن دراز است. این فقط در ایران یافت نمی­ شود. می­ توانید دوتار را در آسیای مرکزی، خاورمیانه و همچنین شمال شرق چین ببینید.­ اما در ایران عمدتا هنرمندان نواحی شمالی و شرق استان خراسان دوتار می­ نوازند. ابزار اصلی در همه مناطق یکسان است، اما ابعاد و تعداد لیگاتورها از قسمتی به قسمت دیگر متفاوت است. در این ساز ایرانی از دو نوع چوب استفاده شده است؛ نیز در بدنه گلابی شکل دوتار از یک تکه چوب توت استفاده شده است و برای گردن، هنرمندان از درخت زردآلو یا گردو استفاده می کنند. دوتار در فواصل 4 یا 5 کوک می شود.

سه تار

تنبور باستانی ایران اسلامی را می­توان اجداد سه تار دانست. این در لغت به معنای “سه سیم” است، اما امروزه دارای 4 سیم است. سه تار از چوب نازک توت ساخته شده است و روی صفحه انگشت آن 25 یا 26 فرک قابل تنظیم وجود دارد. دو رشته از فولاد و دو رشته دیگر از برنج ساخته شده است. یک سه تار متوسط حدود 85 سانتی متر طول و 20 سانتی متر عرض دارد. همچنین دارای زمینی به عمق 15 سانتی متر است. سه تار به دلیل ظرافت و صدایی که دارد، ساز مورد علاقه صوفیان است.

قانون

این ساز از انواع سازهای سنتی ایرانی و در خانواده سازهای زهی مطلق مضربی است و اجزای آن عبارتند از: دهانه ها، پوست، سیم نگهدارنده، پل، کلید تنظیم، طاق، سَفَه رو و شیطنک که به شکل ذوزنقه قائم الزاویه و با پوست، چوب و استخوان ساخته شده است. این ساز اصلی دارای روکش ابریشم یا نایلون و 82 سیم است. صدای قانون ساز در ایران تقریباً 3 اکتان است و نت نویسی این ساز قدیمی بر روی دو حامل انجام می­شود.

سنتور

سنتور یکی از انواع سازهای سنتی ایرانی معروف و پرطرفدار می­باشد که امروزه بسیار مورد استفاده جوانان نیز قرار گرفته است. این ساز به شکل جعبه ذوزنقه ­ای معمولی کم عمق ساخته شده است و دو گل رز کوچک در بالای پانل سنتور وجود دارد. این به تقویت صدای تولید شده کمک می­ کند. این ساز دارای 72 سیم است که در گروه­ های چهارتایی چیده شده­اند. یک پل چوبی کوچک این رشته ­ها را نگه می­دارد. از این پل­ ها برای دادن محدوده 3 اکتاو به سنتور استفاده می­ شود.

بسته به کیفیت صدایی که به آن علاقه دارید، می­ توانید از چوب­های مختلفی برای ساخت سنتور استفاده کنید، مانند گردو، گل سرخ، نخل فوفل و غیره. لازم به ذکر است به غیر از ایران، در کشورهای هند، مصر و عراق نیز سنتور را نواخته اند.

دف

یکی از قدیمی­ترین و ظریف­ترین آلات موسیقی ایرانی دف است و کلاس­های دف زیادی در تهران برگزار می­شود. این ساز کوبه­ای در موسیقی و فرهنگ ایرانی جایگاه ویژه­ای دارد. در رویدادها، می‌توانید نوازندگانی را بشنوید که تنبور می‌نوازند و آهنگ‌های محلی می‌خوانند که شما نیز در برخی موارد با آن­ها به صورت ناخود آگاه همراهی خواهید نمود. دف ازانواع سازهای ایرانی می­باشد که علاوه برداشتن طرفداران زیادی در ایران، در برخی از کشورهای عربی نیز همانند مصر نیز شناخته شده است. در ایران، معروف­ترین منطقه دف، کردستان است که می­توانید از تکنوازی­ ها و هارمونی­ های زیبای دف لذت ببرید.

تنبک

شاید محبوب­ترین انواع سازهای سنتی ایرانی تنبک باشد که یک طبل جام بزرگ است. این ساز چوبی دارای سر پوست بز است. تفاوت تنبک با سایر طبل ­های جام در این است که این ساز نوک­های کم صدا و نرم تری تولید می­کند. ایرانیان برای اشاره به این ساز از نام های دیگری مانند تمبک، دومبک، دونبک و ضرب نیز استفاده می­کنند. بسیاری بر این باورند که نام آمریکایی «دمبک» از این کلمات فارسی گرفته شده است.

کمانچه

کمانچه که یک کمان دارای زه است، شامل 4 سیم فلزی می­باشد. بدنه این ساز از یک نیمکره چوبی تشکیل شده است و به اندازه ویولا می­باشد. نکته عجیب این است که پل کمانچه به صورت مورب از روی غشای آن عبور می ­کند و بسته به مناطق مختلف ایران که در آن کمانچه می­ نوازند، تنظیم نیز متفاوت است. مثلاً در تهران، کمانچه را درست مثل ویولن کوک می­ کنند: جی، دی، آ، ای.

بسیاری معتقدند سیم چهارم کمانچه در اوایل قرن بیستم به آن اضافه شده است و دلیل آن ورود ویولن به ایران بوده است. روی بسیاری از تابلوهای عتیقه ایرانی می ­توانید کمانچه را مشاهده کنید و حتی می ­توانید تغییرات انواع سازهای سنتی ایرانی را از طریق همین نگاره ­ها و نقاشی­ ها بررسی کنید.

نی

یکی دیگر از سازهای رایج موسیقی سنتی ایرانی، نی یا نای نام دارد. در واقع ساز نی، نوعی علف است که بعد از تغییرات، دارای 5 سوراخ در جلو برای انگشتان و یک سوراخ شست در پشت است. این ساز دارای برد دو و نیم اکتاو است. صدا زمانی ایجاد می ­شود که جریانی از هوا از طریق نای عبور می ­کند که توسط زبان هدایت می­ شود.

سخن پایانی

به لطف تاریخ فرهنگی پر جنب و جوش، سنت موسیقی ایران به هزاران سال پیش برمی­گردد. سازهای سنتی ایرانی که نقش مهمی در تثبیت منظره موسیقایی متمایز کشور داشته­ اند، در این ملیله غنی نقش اساسی دارند. این سازها آهنگ­ های لذت بخشی با اهمیت فرهنگی قابل توجهی تولید می­ کنند که به عنوان ظرف­هایی برای احساسات و داستان­های نسل­ها عمل می­کنند. در این مقاله با بررسی انواع سازهای موسیقی ایرانی، با تاکید بر اهمیت سازهای زهی ایرانی و ارج نهادن به زحمات فراوان افراد و مؤسسات در حفظ این میراث گرانبها، به دنیای جذاب آلات موسیقی ایرانی پرداختیم. انواع سازهای سنتی ایرانی، به اندازه تاریخ ایران غنی است. در واقع شواهد باستان شناسی نشان می­دهد که ایرانیان حتی در دوران عیلامی یعنی 800 سال قبل از میلاد از انواع سازهای سنتی ایرانی استفاده می­کردند. موسیقی سنتی ایران تجلی عشق، شادی، غم، مجاهدت و تلاش و همه پیروزی ها و شکست هایی است که ایرانیان در طول زمان تجربه کرده اند. نکته جالب اینجاست که اگرچه ایران در طول تاریخ مورد هجوم بیگانگان بوده است، اما این موسیقی سنتی ایرانی همچنان بدون تغییر باقی مانده است.