مسکن ملی زنجان؛ از وعده‌های رنگین تا واقعیت‌های تلخ
طرح نهضت ملی مسکن به عنوان یکی از کلان‌ترین پروژه‌های عمرانی دولت سیزدهم و چهاردهم، با هدف تأمین مسکن برای اقشار مختلف جامعه کلید خورد. استان زنجان نیز با سهمیه‌ای بالغ بر ۲۷ هزار واحد مسکونی， یکی از استان‌های پیشرو در اجرای این طرح معرفی شد. اما گذشت زمان نشان داد که میان وعده‌های شیرین مسئولان و واقعیت‌های تلخی که متقاضیان با آن دست‌به‌گریبان هستند، فاصله‌ای عمیق وجود دارد.
این مقاله با نگاهی موشکافانه و منتقدانه، ابعاد مختلف طرح نهضت ملی مسکن در استان زنجان را بررسی می‌کند؛ از کم‌کاری تعاونی‌ها و ناکارآمدی دستگاه‌های اجرایی گرفته تا حضور دلالان و سودجویان در این بازار. همچنین تأثیر این طرح بر مسئله حساس «جوانی جمعیت و فرزندآوری» را به بوته نقد می‌گذارد.
فصل اول: آمار و ارقام؛ پیشرفت قابل‌توجه یا آمارسازی؟
تصویر رسمی: پیشرفت‌های چشم‌گیر
بر اساس آخرین گزارش‌های رسمی، مدیرکل راه و شهرسازی استان زنجان از پیشرفت فیزیکی ۹۰ درصدی طرح‌های نهضت ملی مسکن در استان خبر داده است. به گفته سعید شاهین‌فر، تاکنون ۱۰ هزار و ۷۳۳ واحد مسکونی به مرحله انتخاب واحد رسیده و متوسط پیشرفت فیزیکی پروژه‌های انبوه‌سازی استان به ۹۰ درصد رسیده است.
آمارهای منتشر شده حاکی از آن است که تاکنون بیش از ۱۰ هزار واحد در استان به متقاضیان واگذار شده است و ۱۳ هزار واحد دیگر نیز آماده تحویل است. همچنین ۴۰۳ میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان اعتبار از محل صندوق ملی مسکن برای توسعه زیرساخت‌ها تأمین شده است.
تصویر واقعی: عقب‌ماندگی‌های پنهان
اما در پشت این آمارهای خوش‌بینانه، واقعیت دیگری جریان دارد. ۱۶ هزار واحد مسکونی طرح نهضت ملی مسکن در شهر زنجان با چالش‌های اجرایی جدی مواجه هستند. مدیرکل راه و شهرسازی استان خود اذعان دارد که «عوامل متعددی در مراحل طراحی، اجرا، ساخت و تحویل این واحدها تأثیرگذار هستند».
بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، تنها ۲۰ هزار واحد مسکونی از کل طرح نهضت ملی مسکن در مدت سه سال گذشته در کل کشور ساخته شده است که بسیار کمتر از آمارهای اعلامی است. این آمار تلخ نشان می‌دهد که شکاف عمیقی بین آمارهای رسمی و واقعیت میدانی وجود دارد.
فصل دوم: کم‌کاری تعاونی‌های مسکن؛ بحرانی کهنه اما نادیده
تعاونی‌های مسکن که قرار بود موتور محرکه تأمین مسکن برای اقشار کم‌درآمد باشند، در استان زنجان به یکی از معضلات اصلی تبدیل شده‌اند. رئیس کل دادگستری زنجان صراحتاً اعلام کرده است که «وجود مشکلات و معضلات در حوزه تعاونی مسکن در استان جدی است».
مهم‌ترین آسیب‌های تعاونی‌ها:
۱. سوءمدیریت هیأت مدیره: بسیاری از تعاونی‌های مسکن در زنجان دچار ضعف مدیریتی و سوءمدیریت هستند که منجر به کندی پیشرفت پروژه‌ها و بعضاً توقف کامل آن‌ها شده است.
۲. کمبود نقدینگی اعضا: اصلی‌ترین مشکل در کلیه تعاونی‌های مسکن، کمبود نقدینگی اعضا است که باعث شده برخی پروژه‌ها با سرعت کمتری پیشرفت کنند.
۳. بوروکراسی اداری و افزایش هزینه‌ها: عدم تأمین مالی کافی، مشکلات مدیریتی و افزایش شدید هزینه‌ها، عملاً اجرای پروژه‌ها را با کندی مواجه کرده است.
۴. مشکل چندین ساله تعاونی‌های زنجان: مشکل تعاونی‌های مسکن در زنجان «مشکلی چندین و چند ساله» است که همچنان به قوت خود باقی مانده و امید هزاران نفر را به یأس تبدیل کرده است.
فصل سوم: کم‌کاری دولت و وزارت راه و شهرسازی
تأمین مالی؛ گلوگاه اصلی طرح
سرپرست معاون مسکن و ساختمان وزارت راه و شهرسازی صراحتاً اعلام کرده است که «تأمین مالی پروژه‌ها از مشکلات اصلی طرح نهضت ملی مسکن است». این در حالی است که دولت وعده داده بود منابع مالی لازم را برای اجرای این طرح تأمین کند.
کمبود زمین؛ مانعی ساختاری
کمبود زمین یکی از مشکلات جدی سر راه اجرای پروژه‌های نهضت ملی مسکن در شهر زنجان است. به گفته مسئولان، «زنجان جزو شهرهایی است که زمین دولتی ندارد و بخش عظیمی از زمین‌هایی که برای ساخت واحدهای نهضت ملی مسکن در نظر گرفته شده…». این کمبود زمین، به‌ویژه برای متقاضیان جدید، به یک مانع جدی تبدیل شده است.
تاخیر در پرداخت تسهیلات بانکی
مدیرکل راه و شهرسازی استان زنجان، تأخیر در پرداخت تسهیلات بانکی و عدم تأمین آورده متقاضیان را از عوامل اصلی کندی پیشرفت پروژه‌های نهضت ملی مسکن معرفی کرده است. با وجود پیگیری برای افزایش سقف تسهیلات از ۶۵۰ به ۸۵۰ میلیون تومان， اما فرآیند ابلاغ و اجرای آن با کندی و پیچیدگی‌های اداری همراه است.
اختلافات بیمه تأمین اجتماعی
یکی دیگر از موانع جدی، اختلافات بر سر پرداخت حق بیمه تأمین اجتماعی است. به گفته مسئولان، تاکنون هیچ ابلاغیه‌ای از سوی سازمان تأمین اجتماعی و وزارتخانه دریافت نشده است. این اختلافات، پروژه‌های متعددی را با توقف یا کندی مواجه کرده است.
فصل چهارم: دلالان دولتی و خصوصی؛ سوداگران بازار مسکن ملی
خرید و فروش غیرقانونی امتیاز
یکی از تلخ‌ترین پدیده‌های طرح نهضت ملی مسکن در زنجان، ورود دلالان و سودجویان به این عرصه است. مدیرکل راه و شهرسازی استان زنجان با تأکید بر اینکه «خرید و فروش امتیاز نهضت مسکن ملی غیرقانونی است»، از متقاضیان خواسته است فریب دلالان را نخورند.
کلاهبرداری و سوءاستفاده
خرید و فروش غیرقانونی امتیاز پروژه‌های نهضت ملی مسکن باعث افزایش کلاهبرداری در استان زنجان شده است. معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار زنجان با اشاره به اینکه «متأسفانه دلالان از بازار مسکن ملی سوءاستفاده می‌کنند»، بر برخورد قانونی و قاطعانه با این افراد تأکید کرده است.
هشدار به متقاضیان
ادارات کل راه و شهرسازی هیچ مسئولیتی در قبال خریداران امتیاز نهضت ملی مسکن ندارد. متقاضیان باید بدانند که خرید و فروش امتیاز نه‌تنها غیرقانونی است، بلکه ممکن است آن‌ها را در معرض کلاهبرداری و از دست دادن سرمایه قرار دهد.
فصل پنجم: بنگاه‌های معاملاتی و مشاوران املاک؛ نقش نادیده گرفته شده
اگرچه نقش مستقیم مشاوران املاک در طرح نهضت ملی مسکن کمتر مورد توجه قرار گرفته، اما این بنگاه‌ها به‌عنوان واسطه‌های سنتی بازار مسکن، تأثیر غیرمستقیم بر قیمت‌گذاری و ایجاد جو روانی در بازار داشته‌اند. گزارش‌ها نشان می‌دهد که برخی مشاوران املاک با دلالی در خرید و فروش امتیاز واحدهای نهضت ملی مسکن، سودهای کلانی به دست آورده‌اند.
نبود نظارت کافی بر فعالیت این بنگاه‌ها و عدم شفافیت در معاملات مرتبط با مسکن ملی، زمینه را برای سوءاستفاده و افزایش قیمت‌های کاذب فراهم کرده است.
فصل ششم: مسکن فرزندآوری و جوانی جمعیت؛ وعده‌ای که به زمین ماند
قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت (مصوب ۱۴۰۰)، به خانواده‌های دارای سه فرزند و بیشتر، زمین یا واحد مسکونی رایگان اعطا می‌کند. اما اجرای این قانون در استان زنجان با مشکلات عدیده‌ای مواجه است.
آمارها چه می‌گویند؟
بر اساس گزارش‌های رسمی، ۴ هزار و ۷۰۰ متقاضی طرح جوانی جمعیت در استان تأیید نهایی شده‌اند که از این تعداد، برای ۲ هزار و ۲۵۰ نفر زمین تخصیص یافته است. همچنین ۲۲۶۰ نفر تأیید نهایی شده‌اند. به عبارت دیگر، حدود نیمی از متقاضیان همچنان در انتظار تخصیص زمین هستند.
تأخیر در اجرا به علت کمبود زمین
مدیرکل راه و شهرسازی استان زنجان صراحتاً اعلام کرده است که «تاخیر در اجرای طرح قانون جمعیت در استان به علت کمبود زمین است». با وجود تأمین یک هزار و ۵۰۰ هکتار زمین در استان برای پروژه‌های نهضت ملی مسکن که بخشی از آن برای پوشش نیاز قانون جوانی جمعیت بوده است， اما این میزان برای پاسخگویی به همه متقاضیان کافی نبوده است.
ثبت‌نام ادامه دارد اما زمین نیست
ثبت‌نام طرح مسکن «جوانی جمعیت» در زنجان ادامه دارد، اما با توجه به کمبود زمین، بسیاری از متقاضیان در بلاتکلیفی به سر می‌برند. این وضعیت، نه‌تنها به تضعیف انگیزه فرزندآوری دامن می‌زند، بلکه اعتماد مردم به وعده‌های حمایتی دولت را نیز خدشه‌دار می‌کند.
فصل هفتم: اعتراضات و نارضایتی عمومی؛ صدای خاموش متقاضیان
متقاضیان طرح نهضت ملی مسکن در زنجان، بارها با تجمعات اعتراضی، نارضایتی خود را از وضعیت موجود اعلام کرده‌اند.
تجمع‌های اعتراضی
در آبان ماه ۱۴۰۳، جمعی از متقاضیان مسکن ملی در زنجان در اعتراض به بلاتکلیفی و افزایش دائم سهم خود، دست به تجمع زدند.
متقاضیان برای دومین بار مقابل استانداری زنجان جمع شده و اعتراض خود را از کم‌کاری مسئولان و عمل نکردن به وعده‌هایشان اعلام کردند.
در اردیبهشت ماه ۱۴۰۵ نیز تجمع‌های اعتراضی دیگری در زنجان برگزار شد.
گلایه‌های متقاضیان
تجمع‌کنندگان می‌گویند: «به تازگی قرار شده که تأمین…» و از بلاتکلیفی چندساله در تحویل واحدهای مسکونی به ستوه آمده‌اند. طولانی شدن موعد تحویل واحدهای مسکونی، سنگ‌اندازی برخی مسئولین و بهانه‌های تکراری، متقاضیان را بی‌رمق کرده است.
فصل هشتم: زیرساخت‌ها؛ مشکل دیروز، مشکل امروز
یکی از چالش‌های جدی طرح نهضت ملی مسکن در زنجان، کمبود زیرساخت‌های لازم مانند آب، برق، گاز و فاضلاب است. استاندار زنجان تأکید کرده است که دستگاه‌های خدمات‌رسان باید زیرساخت‌های طرح را فراهم کنند و «بهانه‌ای از این…».
بر اساس گزارش‌ها، زیرساخت‌های آب، برق و گاز در پروژه‌های نهضت ملی مسکن در سایت کوی زیتون به طور میانگین ۶۰ درصد و در سایت کوی زنگان ۹۰ درصد تکمیل شده است. اما این آمار نشان می‌دهد که هنوز ۴۰ درصد از زیرساخت‌های برخی سایت‌ها تکمیل نشده است.
برخی از واحدهای این طرح در استان آماده شده‌اند، اما کمبود زیرساخت‌های لازم همچنان چالش‌ساز است. این وضعیت، تحویل واحدها را با تأخیر مواجه کرده و متقاضیان را در بلاتکلیفی نگه داشته است.
فصل نهم: تحلیل نهایی؛ ریشه‌های بحران و راهکارها
ریشه‌های بحران
۱. ضعف در برنامه‌ریزی: طرح نهضت ملی مسکن بدون زیرساخت‌های لازم و بدون تأمین زمین کافی کلید خورد.
۲. ناکارآمدی نظام اداری: بوروکراسی پیچیده و عدم هماهنگی بین دستگاه‌های اجرایی، روند اجرا را با کندی مواجه کرده است.
۳. فساد و رانت‌خواری: ورود دلالان و سودجویان به بازار مسکن ملی، اعتماد عمومی را خدشه‌دار کرده است.
۴. کمبود منابع مالی: عدم تأمین به‌موقع منابع مالی و تسهیلات بانکی، یکی از موانع اصلی اجراست.
۵. بی‌توجهی به شهرسازی: متأسفانه طرح‌هایی مانند نهضت ملی مسکن، فاقد توجه کافی به مقوله شهرسازی هستند.
راهکارهای پیشنهادی
۱. شفاف‌سازی کامل در فرآیند ثبت‌نام، تخصیص و تحویل واحدها
۲. برخورد قاطع و قانونی با دلالان و متخلفان
۳. تأمین به‌موقع منابع مالی و تسهیلات بانکی
۴. تکمیل زیرساخت‌ها پیش از تحویل واحدها
۵. اصلاح ساختار تعاونی‌های مسکن و نظارت دقیق بر عملکرد آن‌ها
۶. تأمین زمین کافی برای اجرای قانون جوانی جمعیت
نتیجه‌گیری
طرح نهضت ملی مسکن در استان زنجان، اگرچه در ظاهر آمارهای قابل‌توجهی دارد، اما در عمل با مشکلات عدیده‌ای مواجه است که ریشه در ضعف برنامه‌ریزی، ناکارآمدی اداری، کمبود منابع، حضور دلالان و بی‌توجهی به زیرساخت‌ها دارد. وعده‌های شیرین مسئولان در عمل به کام متقاضیان تلخ شده و اعتماد آن‌ها را خدشه‌دار کرده است.
مسئله جوانی جمعیت و فرزندآوری نیز که می‌توانست یکی از دستاوردهای مهم این طرح باشد، به دلیل کمبود زمین و تأخیر در اجرا، به یکی از نقاط شکست تبدیل شده است.
آنچه امروز در زنجان می‌گذرد، تنها یک بحران مسکن نیست؛ بحرانی است در اعتماد عمومی به نظام برنامه‌ریزی و اجرایی کشور. امید است که مسئولان با نگاه منتقدانه به عملکرد خود و پذیرش اشکالات، گام‌های مؤثری برای اصلاح این روند بردارند.
