استاد مرحوم آراز علی محمدی (چاروق دوزی)

شروع کار و فعالیت ایشان از سن ۱۰سالگی بوده و نزد آقای اصغر خطیبی چاروق دوزی را آموخته است. همسر و فرزندان ایشان نیز به این حرفه مشغول هستند. مغازه کوچک ایشان که بیشتر به زیر پله می ماند، در راسته حجه الاسلام، در بازار سنتی زنجان، واقع شده است. آقای محمدی در زمینه دوخت انواع چاروق مهارت داشته و سبک دوخت آنها را با همان شیوه سنتی ادامه می دهند.
انواع چاروقهایی که ایشان به بازار عرضه می کنند شامل: چاروق توری، چاروق پرده بند و چاروق تمام چرم، که به صورت پشت باز و پشت بسته می باشد.
ایشان در تاریخ ۹۷/۷/۲۶ دار فانی را وداع گفته و راه دیار باقی را پیش گرفتند.

هنر چاروق دوزی

نخ ابریشمی در رنگ های متنوع، نخ گلابتون، مخمل و چرم در کنار هم اثری هنری ماندگار را به نمایش می گذارند که ریشه در ذوق هنری و تجربه هنرمندان زنجانی دارد، اثری ارزشمند که آرام آرام جا پای خود را در بازار صنایع دستی محکم می کند.

چاروق دوزی یکی دیگر از هنرهای دستی است که دستهای ظریف هنرمندان زنجانی در تولید آن مهارت ویژه ای دارند. اصولا صنعت کفاشی از قرن یازدهم هجری درشهر رونق فراوانی داشته است.

چاروق نوعی پای پوش سنتی است که با استفاده از چرم گاوی، نخهای ابریشمی رنگی و نخ گلابتون در انواع مختلف توری، پرده بند و تمام چرم (پشت باز و پشت بسته) تولید می شود.

شهر زنجان یکی از مراکز چاروق دوزی ایران است و چاروق های تولیدی آن از تنوع خاصی برخوردارند. گفته می شود استاد حاج اصغر خطیبی بیش از ۵۰سال است که شیوه دوخت چاروق های تزیینی را در شهر زنجان و بین چاروق دوزان رواج داشتامروزه چاروق، کاربرد مصرفی خود را تا حدودی از دست داده و حالتی تزیینی به خود گرفته به گونه ای که زنان و دختران شهری از آن به عنوان کفش روفرشی استفاده می کنند. نخ ابریشمی رنگی، نخ گلابتون، مخمل، پاشنه های چوبی، نوار زیگزاگ، چرم گاو و… از جمله موادی است که در چاروق دوزی مورد استفاده قرار می گیرد و گزن، سوزن، درفش، قلاب، چکش و مشته از ابزارهای چاروق دوزی است که مشابه ابزار کفاشی است.

شهر زنجان یکی از مراکز چاروق دوزی ایران است و چاروق های تولیدی آن از تنوع خاصی برخوردارند. گفته می شود استاد حاج اصغر خطیبی بیش از ۵۰سال است که شیوه دوخت چاروق های تزیینی را در شهر زنجان و بین چاروق دوزان رواج داشت.

نخ ابریشمی رنگی، نخ گلابتون، مخمل، پاشنه‌های چوبی، نوار زیگزاگ، چرم گاو و… از جمله موادی است که در چاروق دوزی مورد استفاده قرار می‌گیرد و گزن، سوزن، درفش، قلاب، چکش و مشته از ابزارهای چاروق دوزی است که مشابه ابزار کفاشی است و چاروق، از صنایع دستی معروف زنجان است.

قبل از ورود کفش‌های پلاستیکی به زنجان، سه نوع کفش با عملکرد جداگانه در این شهر رایج بوده است. کفش‌هایی از نوع چاروق و گیوه برای کارهای روزانه و کفش دوبندی که در مهمانی و مسافرت‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

تمرکز کفاشان در دو بازار بالا و پایین و اختصاص یافتن راسته های گوناگون به این فن حکایت از رونق آن را در ادوار گذشته دارد. همچنین وجود محله بزرگ دباغها در شهر، این فکر را قوت بخشیده است.

چارق در گذشته نوعی کفش و پاپوش بوده که از چرم ساخته می‌شده و در روستاها بیشتر چوپانان از آن استفاده می‌کرده‌اند و اغلب بدون پاشنه بودچاروق در گذشته نوعی کفش و پاپاوش بوده که از چرم ساخته می‌شده و در روستاها بیشتر چوپانان از آن استفاده می‌کرده‌اند و اغلب بدون پاشنه بود.

چاروق عبارت از پاپوش و پای افزار است که از قدیم الایام  مورد استفاده بوده و به اشکال مختلف و تهیه و ساخته می‌شده و قسمت اعظم ساختمان آن درقدیم از چرم بوده است. در فرهنگ معین تحت عنوان چاروق چنین نوشته شده است« چارق { ترکی = چارغ = چاروق} کفش چرمی‌ که بندها بساق پا پیچیده می‌شود. پا تا به، پالیک.» در زیر این شرح چاپ شده است.

در اصطلاح محلی به لهجه ترکی چاروق را ( چارخ) تلفظ می‌کنند. چاروقی که مورد نظر ماست و هم اکنون در زنجان بصورت یک صنعت دستی ظریف ساخته و عرضه می‌شود با چاروقی که در ادبیات ما از آن نام برده‌اند (چارقت دوزم کنم شانه سرت «مولوی») یا در قدیم مورد استفاده بود، بکلی مغایر و کاربرد آن نیز متفاوت است. چارق در گذشته نوعی کفش و پاپاوش بوده که از چرم ساخته می‌شده و در روستاها بیشتر چوپانان از آن استفاده می‌کرده‌اند و اغلب بدون پاشنه بود، با تسمه‌هائی که به ساق پا می‌پیچیده‌اند.

درسالهای اخیر نیز در زنجان نوعی از چاروق ساخته می‌شد که رویه آن از چرم قرمز رنگی بود که دباغ‌های زنجان با دست عمل می‌اوردند و کارخانه‌ای نبود. این نوع چاروق بدوت تسمه و بند بوده است با نوک عقابی برگشته و در آن هنگام که بازار کفاشان زنجان رونقی داشت و کفش ماشینی در کار کفش دوزی و کفاشی وقفه ایجاد نکرد. یعنی تا ۲۰ سال پیش، ازاین نوع چاروق ساخته می‌شد ولی امروز بطور کلی مترک شده و دیگر کسی از آن نو چاروق درست نمی‌کند.

چاروق ظریف که مورد نظر و موضوع بحث ماست فرم و شکل خاصی دارد با مواد اولیه ویژه‌ای که صرفا برای راه رفتن روی قالی و اطاقهای مفروش ساخته می‌شود که سابقاً پشت بسته و بدون پاشنه بود ولی چند سالی است که بصورت نعلین و پاشنه‌دار ساخته می‌شود و فقط کف آن از چرم و رویه آن به رنگهای مختلف از نخهای ابریشمی ‌و سیم گلابتون بافته و تزئین می‌شود.

بر اساس کشفیات باستانشناسی(چکمه چرمی متعلق به مرد نمکی شماره ۱) می توان ریشه صنایع چرمی در استان زنجان را حداقل در ۲۰۰۰ سال قبل جست. قدمت هنر چاروق دوزی احتمالاً به دوره (ساسانی) و اوج تزئینات آن به دوره (صفوی) می رسد که زیبایی و تنوع طرح و نقوش آن، چشم هر هنرشناسی را شیفته نقوش انتزاعی و اصیل خود می نماید. خواستگاه این هنر دراستان زنجان شهر سلطانیه بوده و از آن منطقه به زنجان منتقل شده است.

شهر زنجان یکی از مراکز چاروق دوزی ایران است

از انواع چاروقهای تولید شده استان در طی دوره های مختلف تاریخی می توان به انواع کنفی ،تمام پوست، کشاورزی ،تمام چرم، توری،پرده بند و…، اشاره نمود، که هر کدام با روشی خاص و با استفاده ازچرم، پوست فرآوری شده و مواد مختلفی چون پنبه، کنف، ابریشم و…،تهیه می شده است.

چاروق این روزها بیشتر به عنوان یک هنر دستی و سوغاتی مطرح است تا یک صنعت؛ به گونه ای که استفاده چندانی در زندگی روزمره از آن صورت نمی گیرد و بیشتر جنبه زئینی و استغفاده از آندر زیباترز کردن دکوارسیون منازل است.

شهر زنجان یکی از مراکز چاروق دوزی ایران است و چاروق های تولیدی آن از تنوع خاصی برخوردارند.

امروزه چاروق، کاربرد مصرفی خود را تا حدودی از دست داده و حالتی تزیینی به خود گرفته است، به گونه‌ای که زنان و دختران شهری از آن به عنوان کفش روفرشی استفاده می‌کنند.