ماجرای آلایندگی شهرک صنعتی روی زنجان
نجات زمین آلوده؛ ماجرای آلایندگی شهرک صنعتی روی زنجان و واکنش محیط زیست
در جنوب شرقی زنجان، جایی که بادهای غالب از شرق به غرب می‌وزند، شهرکی صنعتی قرار دارد که نامش برای بسیاری از ساکنان محله‌های اطراف، مترادف است با خطر خاموش. شهرک تخصصی روی زنجان با حدود ۷۰ واحد صنعتی فعال در زمینه استخراج و فرآوری فلزات سنگین، سال‌هاست که به عنوان یکی از اصلی‌ترین منابع آلودگی خاک، آب و هوای استان شناخته می‌شود. این گزارش، روایتی است از مبارزه یک شهر برای نفس کشیدن.
درخت طلای سمی
اقتصاد زنجان به شدت به صنایع سرب و روی وابسته است. شهرک تخصصی روی که در کیلومتر ۶ جاده زنجان-بیجار واقع شده، سالانه هزاران تن شمش روی و کنسانتره سرب تولید می‌کند. این درخت طلا، اما ریشه‌هایی سمی دارد. مطالعات متعدد دانشگاهی نشان داده‌اند که غلظت فلزات سنگینی مانند سرب، روی و کادمیم در خاک‌های اطراف این شهرک، به طور قابل توجهی از حد مجاز فراتر رفته است.
یکی از نگران‌کننده‌ترین یافته‌ها، نمونه‌برداری از خاک و خون دانش‌آموزان ساکن در روستای دیزج آباد (در فاصله ۲.۵ کیلومتری کارخانه) است. نتایج نشان داد که میزان سرب در بدن این کودکان بالاتر از میانگین مناطق دیگر است. این یعنی زنگ خطری برای نسل آینده.
شکایت از دیوار به دیوار
اما این آمارها، در مقابل روایت انسانی پرونده، رنگ می‌بازد. سال‌ها قبل، مدیرعامل یک شرکت که دیوار به دیوار شرکت ملی سرب و روی زنجان فعالیت می‌کرد، متوجه حال تهوع و استفراغ کارکنانش شد. با مراجعه به پزشک، مشخص شد که غده‌هایی در بدن آن‌ها رشد کرده و متأسفانه برخی به سرطان مبتلا شده‌اند. شکایت آن‌ها به اداره محیط زیست استان با پاسخی شنیدنی مواجه شد: «این کارخانه طبق استانداردهای هوای پاک در حال فعالیت است و دارای تجهیزات فاقد آلودگی است!»
این روایت، نمادین‌ترین تصویر از نگاه دوگانه به بحران آلودگی در زنجان را نشان می‌دهد. از یک سو، صنعتی که هزاران نفر به طور مستقیم به آن وابسته هستند و تعطیلی آن می‌تواند فاجعه‌ای اقتصادی رقم بزند؛ از سوی دیگر، سلامت ساکنانی که حق حیات در محیطی پاک را دارند.
شهرک روی زیر تیغ انتقاد
فشارها بالاخره نتیجه داد. در بهمن‌ماه ۱۴۰۲، مدیرکل محیط زیست استان زنجان اعلام کرد که بررسی وضعیت آلایندگی شهرک روی و واحدهای سرب استان در دستور کار جدی قرار گرفته و آخرین نتایج آزمایشات بر روی خاک تا دو ماه آینده اعلام خواهد شد.
این قول، در حالی داده می‌شود که پیش‌ازاین، برخی مقامات دولتی از جمله مدیرعامل آب و فاضلاب استان، اعلام کرده بودند که «میزان آلودگی آب شهر زنجان زیر حد استاندارد بوده و عاری از هر نوع آلودگی از جمله فلزات سنگین است». تناقض آشکار میان اظهارات مسئولان و نتایج پژوهش‌های مستقل دانشگاهی، بزرگ ترین چالش پیش روی حل این معضل است.
تعطیلی یا انتقال؟
بحث انتقال کارخانه‌های سرب و روی به خارج از شعاع شهری، سال‌هاست که در محافل مدیریتی و رسانه‌ای استان مطرح است. حتی در مقطعی، استاندار دستور پلمب شرکت ملی سرب و روی زنجان را صادر کرد که با واکنش‌های تند فعالان صنعتی و اقتصادی روبرو شد.
واقعیت این است که جابجایی یک مجتمع صنعتی عظیم، هزینه‌ای بالغ بر هزاران میلیارد تومان دارد و در شرایط فعلی اقتصادی، تقریباً غیرممکن به نظر می‌رسد. به همین دلیل، کارشناسان بر راهکارهای میانی مانند نصب فیلترهای پیشرفته، مدیریت اصولی پسماندهای صنعتی و پایش مستمر آلودگی‌ها تأکید دارند.
اقدامات انجام شده
بر اساس گزارش‌ها، در سال‌های اخیر تعداد قابل توجهی اخطار زیست‌محیطی برای واحدهای صنعتی آلاینده استان صادر شده است. همچنین تأکید شده که هیچ صنعتی نمی‌تواند به طور کامل فاقد آلایندگی باشد، اما مهم این است که این آلایندگی‌ها در حد مجاز و قابل کنترل باشد. با این حال، هنوز ابهامات جدی درباره عملکرد صحیح فیلترهای هوای نصب شده بر دودکش این کارخانه‌ها وجود دارد. برخی تحقیقات نشان داده‌اند که این فیلترها به خوبی وظیفه خود را انجام نمی‌دهند و مناطق مسکونی اطراف مانند دیزج آباد، سایان و بناب، شدیداً در معرض آلودگی قرار دارند.
جمع بندی؛ نبرد نفس‌ها
ماجرای آلایندگی کارخانه روی زنجان، نبردی نابرابر میان اشتغال، تولید ناخالص داخلی و سلامت عمومی است. نادیده گرفتن این بحران، یعنی بستن چشم‌ها روی آماری که نشان می‌دهد خاک کشاورزی مسموم، آب‌های زیرزمینی در معرض خطر و مردم در حال هشدار هستند. نتیجه آزمایشات جدید خاک که قرار است اعلام شود، می‌تواند نقطه عطفی در این پرونده باشد. آیا زنجان مسیر «نجات زمین آلوده» را در پیش خواهد گرفت، یا همچنان به سم زدن رگ‌های حیات خود ادامه می‌دهد؟ پاسخ در تصمیمات امروز مسئولان است.
