زنجان و چالش تولید و اشتغال؛ روایت دوگانه آمارهای امیدوارکننده و واقعیت‌های تلخ بازار کار
وقتی آمارها با واقعیت زندگی مردم همخوانی ندارد!
زنجان، استانی که در قلب تاریخ ایران، با گنبد سلطانیه، رختشویخانه کهن، چاقوهای برنده و مردان نمکی‌اش شناخته می‌شود، امروز با چالشی جدی‌تر از تمام افسانه‌های تاریخی روبروست؛ چالش تولید و اشتغال. اگر روزگاری کارگاه‌های چاقوسازی و ملیله‌دوزی این دیار، بازارهای خاورمیانه را تسخیر می‌کردند و معادن سرب و روی آن، قطب صنعت کشور بودند، امروز آمارهای رسمی نشان می‌دهند که زنجان در میان استان‌های کشور، جایگاه مناسبی در تولید ناخالص داخلی و نرخ اشتغال ندارد. اما آیا این آمار، تمام واقعیت است؟ یا پشت این اعداد، فرصت‌های طلایی نهفته‌ای وجود دارد که به دلیل بیتوجهی یا نبود برنامه‌ریزی مناسب، نادیده گرفته شده‌اند؟
سال ۱۴۰۵ برای استان زنجان، سالی بود با روایتی دوگانه از اقتصاد و اشتغال. از یک سو، مسئولان استانی از کاهش چشمگیر نرخ بیکاری خبر دادند و زنجان را در جایگاهی رفیع در میان استان‌های کشور نشاندند. نرخ بیکاری جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر در بهار ۱۴۰۵ به ۵ درصد کاهش یافت و استان از این حیث، رتبه دوم کشور را به خود اختصاص داد. نرخ مشارکت اقتصادی نیز با ۴۸.۹ درصد، رتبه نخست کشور را حفظ کرد.
از سوی دیگر، در پشت این آمارهای خوش‌بینانه، زمزمه‌های تعطیلی کارخانه‌ها، ناامیدی کارگران و نابودی تدریجی بازار اشتغال به گوش می‌رسد. کارخانه «سرجین‌بافت» با ۳۵۰ کارگر بلاتکلیف تعطیل شد، یک شرکت فولادی با ۱۰۰۰ نیروی کار، به دلیل قطعی ۵ ماهه برق در آستانه ورشکستگی قرار گرفته است، و بیش از ۲۶۰ واحد تولیدی غیرفعال در استان شناسایی شده‌اند.
این دوگانه، پرسشی اساسی ایجاد می‌کند: آیا این آمار، واقعیت بازار کار زنجان را منعکس می‌کنند، یا تنها یک «مدیریت آماری» برای پوشش ناکارآمدی‌ها در عرصه تولید و اشتغال است؟ در این مقاله، ضمن بررسی آخرین داده‌ها، به واکاوی نقش سیاست‌های دولت دکتر پزشکیان در این وضعیت خواهیم پرداخت.
تحلیل بخش‌های اقتصادی استان؛ نقاط قوت و ضعف
برای درک عمیق‌تر چالش تولید و اشتغال، باید هر یک از بخش‌های اقتصادی استان را به تفکیک بررسی کنیم:
۱. صنعت و معدن (وزنه سنگین اقتصاد استان)
نقاط قوت: زنجان دارای ۲۵۰ واحد معدنی فعال با ذخایر عظیم سرب، روی، سنگ آهن، مس، سیلیس و خاک نسوز است. همچنین شهرک‌های صنعتی متعددی مانند شهرک صنعتی زنجان، ابهر، خرمدره و ماه‌نشان وجود دارند که میزبان کارخانه‌های بزرگ تولید سرب و روی، ترانسفورماتور، سیمان، قطعات خودرو و… هستند. صنعت چاقوسازی نیز به عنوان یک برند جهانی، سالانه حدود ۲۰۰ میلیون دلار ارزآوری برای کشور دارد.
نقاط ضعف: وابستگی شدید به صادرات مواد خام، عدم تکمیل زنجیره ارزش، فرسودگی ماشین‌آلات در برخی کارخانه‌ها، کمبود نیروی کار ماهر، و نبود صنایع پایین‌دستی روی (مثل تولید باتری‌های روی-هوا و ورق‌های گالوانیزه) از مهم‌ترین نقاط ضعف این بخش هستند. علاوه بر این، بسیاری از معادن، پروانه بهره‌برداری خود را تمدید نکرده‌اند و با خطر تعطیلی روبرو هستند.
۲. کشاورزی (بخش سنتی اما حیاتی)
نقاط قوت: استان زنجان یکی از قطب‌های تولید انگور، گردو، سیب، زردآلو، گندم و جو در کشور است. دشت‌های حاصلخیز زنجان، ابهر و خرمدره، سالانه محصولات باکیفیتی روانه بازار می‌کنند. صنعت دامداری و تولید لبنیات نیز در روستاهای استان رونق خوبی دارد.
نقاط ضعف: بحران کم‌آبی و خشکسالی‌های پیاپی، بزرگترین تهدید برای این بخش است. فرونشست زمین در دشت‌های استان، زنگ خطر جدی برای آینده کشاورزی است. همچنین کشت سنتی، عدم استفاده از روش‌های نوین آبیاری (قطره‌ای و تحت فشار)، و نبود صنایع تبدیلی و بسته‌بندی مناسب، باعث شده که بخش بزرگی از محصولات کشاورزی با قیمت پایین به فروش برسد یا در مرحله پس از برداشت، دچار فساد و هدررفت شود.
۳. خدمات و گردشگری (ظرفیت ناشناخته)
نقاط قوت: گنبد سلطانیه (میراث جهانی یونسکو)، رختشویخانه تاریخی، بازار سنتی، غار کتله‌خور، دریاچه خندقلو، و روستاهای هدف گردشگری مانند سوکهریز و قروه، از ظرفیت‌های عظیم گردشگری استان هستند. همچنین صنایع‌دستی مانند چاقو، ملیله، چاروق و مس، پتانسیل بالایی برای جذب گردشگر و ایجاد اشتغال دارند.
نقاط ضعف: زیرساخت‌های گردشگری (هتل‌ها، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، مراکز تفریحی و خدمات رفاهی) در استان به شدت محدود است. همچنین نبود یک استراتژی جامع بازاریابی و برندینگ برای معرفی جاذبه‌های زنجان در سطح ملی و بین‌المللی، باعث شده که گردشگری، سهم ناچیزی از اقتصاد استان داشته باشد. سهم گردشگری در تولید ناخالص داخلی زنجان، کمتر از ۱ درصد است.
۴. فناوری اطلاعات و استارتاپ‌ها (افق روشن)
نقاط قوت: وجود دانشگاه‌های معتبر مانند دانشگاه زنجان، علوم‌پزشکی و آزاد، نیروی انسانی جوان و مستعدی را در استان پرورش داده است. پارک علم و فناوری زنجان نیز با استقرار چندین شرکت دانش‌بنیان، گام‌های مثبتی در این حوزه برداشته است.
نقاط ضعف: کمبود سرمایه‌گذاری، نبود اکوسیستم استارتاپی قوی (شتاب‌دهنده‌ها، سرمایه‌گذاران خطرپذیر، و فضای اشتراکی کار)، و عدم هماهنگی بین دانشگاه و صنعت، از مهم‌ترین موانع توسعه این بخش است.
تابلوهای زیبا، واقعیت‌های پنهان
🔢 نرخ بیکاری؛ از ۱۰.۳ درصد تا ۵ درصد
بر اساس اعلام استاندار زنجان، نرخ بیکاری استان در بهار ۱۴۰۵ به ۵ درصد رسیده است. این کاهش از ۷.۵ درصد در سال ۱۴۰۴، دستاوردی قابل توجه به نظر می‌رسد. همچنین، نرخ مشارکت اقتصادی ۴۸.۹ درصد ثبت شده که نشان از حضور فعال جمعیت در بازار کار دارد.
اما این آمار، روایت کامل ماجرا نیست. نرخ تورم استان در سال جاری حدود ۷۰ درصد گزارش شده که بالاتر از میانگین کشوری است. همچنین، رتبه استان در تولید ناخالص داخلی (GDP) با وجود تمام این آمارهای اشتغالی، همچنان در جایگاه بیستم کشور قرار دارد. این یعنی اشتغال ایجادشده، عمدتاً در مشاغل کم‌بازده و با درآمد پایین شکل گرفته و نتوانسته به رشد اقتصادی پایدار منجر شود.
🏭 ۶۴ واحد راکد به چرخه تولید بازگشتند؟
استاندار زنجان اعلام کرده است که ۶۴ واحد راکد در استان به چرخه تولید بازگشته‌اند و از ۳۶۶ بنگاه اقتصادی برای حفظ ۶۷۰۰ شغل حمایت شده است. همچنین، ۲۶ طرح صنعتی و ۹ طرح معدنی با سرمایه‌گذاری حدود یک هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان احیا شده و برای بیش از ۳۰۰ نفر اشتغال ایجاد کرده‌اند.
اما در عمل، این آمارها نیز با نقدهای جدی روبرو است. در حالی که دولت از احیای واحدهای راکد سخن می‌گوید، تعطیلی واحدهای تولیدی شهرک‌های صنعتی زنجان از ۱۷ درصد به ۲۰ درصد افزایش یافته است. این یعنی همزمان با احیای برخی واحدها، تعداد بیشتری از واحدهای دیگر تعطیل شده‌اند.
📉 بسته حمایتی دولت؛ نسخه‌ای برای درمان یا مسکن؟
مدیرکل امور اقتصادی و دارایی استان زنجان از ابلاغ نخستین بسته حمایتی دولت برای حمایت از اشتغال و استمرار فعالیت بنگاه‌های اقتصادی در شرایط اضطراری سال ۱۴۰۵ خبر داده است. اما این بسته‌ها، تا چه اندازه توانسته‌اند از تعطیلی واحدهای تولیدی جلوگیری کنند؟ واقعیت تلخ می‌گوید که این بسته‌ها، بیشتر شبیه به یک مسکن موقت هستند تا یک درمان ریشه‌ای.
نگاهی به کارنامه دولت پزشکیان؛ از وعده تا عمل
دولت دکتر پزشکیان از ابتدای کار، «حمایت از تولید» و «رفع موانع» را شعار اصلی خود قرار داد. در سفر استانی رئیس‌جمهور به زنجان، بیش از ۴۰ همت (۴۰ هزار میلیارد تومان) اعتبار برای طرح‌های عمرانی استان تصویب شد که قرار است طی سال‌های ۱۴۰۴ تا حداکثر پایان ۱۴۰۶ جذب و صرف تکمیل پروژه‌های مصوب شود. بخش عمدۀ این پروژه‌ها در حوزه آب و راه تعریف شده است.
اما در عمل، این وعده‌ها با نقدهای جدی روبرو بوده است. بررسی کارنامه اقتصادی دولت پزشکیان نشان می‌دهد که اقتصاد ایران در این مدت با کاهش رشد، اوج‌گیری تورم و تضعیف قدرت خرید خانوارها روبه‌رو بوده است. نرخ بیکاری در سطح کشور نیز در بهار ۱۴۰۵ به ۹.۱ درصد رسیده که نسبت به بهار سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ افزایش یافته است.
🎯 عقب‌نشینی از اهداف اشتغال
دولت پزشکیان در شرایطی فعالیت خود را آغاز کرد که تورم سالانه در محدوده ۳۵ درصد قرار داشت. اما با تشدید تحریم‌ها و بحران‌های اقتصادی، دولت هدف رشد سالانه را از ۸ درصد به ۲.۵ درصد کاهش داد و رقم ایجاد شغل را از یک میلیون نفر در سال به ۳۰۰ هزار نفر کاهش داد. این عقب‌نشینی آشکار از اهداف برنامه هفتم توسعه، نشان از عدم توانایی دولت در تحقق وعده‌های خود دارد.
مصادیق نابودی بازار اشتغال؛ کارخانه‌هایی که تعطیل شدند
در سایه این آمارهای امیدوارکننده، کارخانه‌های زنجان یکی پس از دیگری تعطیل می‌شوند یا در آستانه تعطیلی قرار می‌گیرند. این موارد، سند زنده‌ای بر ناکارآمدی سیاست‌های حمایتی دولت است:
۱. فاجعه سرجین‌بافت؛ ۳۵۰ کارگر بلاتکلیف
کارخانه ریسندگی «سرجین‌بافت» زنجان، در پی اعتراض کارگران به عدم پرداخت سه ماه حقوق و حق بیمه، به یکباره تعطیل شد. کارگران برای نجات کارخانه، تولید را تا ۴۰ تن در هفته افزایش دادند، اما کارفرما در واکنش به اعتراض، کل کارخانه را خواباند.
این کارگران، امروز با ماه‌ها حقوق معوق و بلاتکلیفی کامل، نماد بارز «دولت حامی تولید» هستند. واحد ریسندگی این مجموعه به‌طور کامل متوقف شده و سایر بخش‌ها (بافندگی و پوشاک) نیز به دلیل کمبود شدید مواد اولیه، با حداقل ظرفیت نیروی کار و به‌کندی فعالیت می‌کنند. تداوم پرداخت نشدن مطالبات مزدی و حق بیمه، ۳۵۰ کارگر این واحد بزرگ نساجی کشور را با بحران معیشتی جدی مواجه کرده است.
۲. قطعی برق و مرگ تدریجی صنعت فولاد
یک شرکت فولادی در زنجان (مجتمع آریان فولاد) با ۱۰۰۰ نیروی کار مستقیم، از اول فروردین تا شهریور ۱۴۰۵، به مدت ۵ ماه به طور کامل برق خود را قطع شده است. این کارخانه بزرگ، امروز در آستانه تعطیلی کامل قرار دارد.
مدیرعامل این شرکت اعلام کرده است که سهمیه برق تخصیص‌یافته از سوی برق منطقهای زنجان تنها حدود ۳ درصد برق مورد نیاز کارخانه است و همین میزان نیز امکان فعالیت عادی خطوط تولید را فراهم نمی‌کند. در شرایطی که ناترازی انرژی به عنوان یک چالش ملی شناخته می‌شود، عدم مدیریت و اولویت‌بندی صحیح برای حفظ اشتغال، نشان از بیتوجهی دولت به پیامدهای اجتماعی این بحران دارد.
۳. افزایش تعطیلی واحدهای صنعتی
بر اساس آمار رسمی، تعطیلی واحدهای تولیدی شهرک‌های صنعتی زنجان از ۱۷ درصد به ۲۰ درصد افزایش یافته است. این افزایش، در حالی رخ داده که دولت مدعی احیای واحدهای راکد است. همچنین، بیش از ۲۶۰ واحد تولیدی غیرفعال در استان شناسایی شده است. واحدهایی که زمین، زیرساخت، سوله، ماشین‌آلات، انشعابات و بعضاً مجوزهای لازم را در اختیار دارند، اما به دلایل مختلف از مدار تولید خارج شده‌اند.
نقد سیاست‌های دولت؛ چرا بازار کار نابود می‌شود؟
با جمع‌بندی شواهد، می‌توان نقدهای اساسی زیر را به عملکرد دولت پزشکیان در حوزه اشتغال و تولید زنجان وارد دانست:
۱. شعارزدگی به جای عمل
وعده‌های بزرگ برای سفرهای استانی و تصویب اعتبارات، در عمل به نتیجه ملموسی برای کارگران و کارخانه‌ها منجر نشده است. ۴۰ همت اعتبار مصوب در سفر رئیس‌جمهور به زنجان，اما کارخانه‌ها همچنان درگیر بحران نقدینگی و قطعی انرژی هستند. گزارش‌ها نشان می‌دهد که کارنامه اقتصادی دولت پزشکیان با کاهش رشد اقتصادی، اوج‌گیری تورم و تضعیف قدرت خرید خانوارها همراه بوده است.
۲. سیاست‌های ارزی بدون پشتوانه حمایتی
یکسان‌سازی نرخ ارز، بدون ارائه بسته‌های حمایتی همزمان برای واحدهای تولیدی، به یک شوک قیمتی برای صنایع تبدیل شد. دولت در شرایطی این سیاست را اجرا کرد که تورم سالانه در محدوده ۳۵ درصد قرار داشت. این سیاست، به جای حذف رانت، بسیاری از تولیدکنندگان خرد و متوسط را از میدان به در کرد و هزینه‌های تولید را به شدت افزایش داد.
۳. بیتوجهی به بحران انرژی
قطع ۵ ماهه برق یک کارخانه فولادی با ۱۰۰۰ نیروی کار， نه یک اشتباه مدیریتی، که یک فاجعه انسانی و اقتصادی است. دولت باید اولویت‌های تأمین انرژی را بر اساس حفظ اشتغال و تولید تنظیم کند، نه اینکه با یک تصمیم شعاری، هزاران خانواده را به ناامیدی بکشاند. سهمیه برق تخصیص‌یافته تنها ۳ درصد نیاز واقعی کارخانه بوده است که نشان از بیتوجهی کامل به نیازهای صنعت دارد.
۴. فراموشی صنایع بزرگ در سایه آمارهای کلی
دولت با تکیه بر آمار کلی کاهش بیکاری (که عمدتاً ناشی از مشاغل کاذب و کم‌درآمد است)، از بحران صنایع بزرگ غافل شده است. تعطیلی یک کارخانه با ۳۵۰ کارگر， در یک استان کوچک، معادل تعطیلی چندین کارخانه در تهران است و تأثیر آن بر جامعه غیرقابل جبران است. در حالی که دولت هدف ایجاد شغل را از یک میلیون نفر در سال به ۳۰۰ هزار نفر کاهش داده است， این کاهش اهداف، نشان از پذیرش ناتوانی در حل بحران اشتغال دارد.
۵. عقب‌نشینی از اهداف توسعه‌ای
دولت پزشکیان در حوزه رشد اقتصادی نیز عقب‌نشینی چشمگیری داشته است. هدف رشد سالانه از ۸ درصد به ۲.۵ درصد کاهش یافته و رشد اقتصادی اگر نگوییم منفی، مثبت نیست و به صفر نزدیک است. این عقب‌نشینی، نشان از عدم توانایی دولت در مدیریت بحران‌های اقتصادی و تحقق وعده‌های خود دارد.
ریشه‌های ساختاری بحران اشتغال در زنجان
فراتر از عملکرد دولت، بحران اشتغال در زنجان ریشه‌های ساختاری عمیقی دارد که باید به آنها نیز پرداخت:
۱. وابستگی بیمارگونه به معادن (سرب و روی)
زنجان به عنوان «قطب سرب و روی کشور» شناخته می‌شود و بیش از ۳۰ درصد از ذخایر سرب و روی کشور در این استان قرار دارد. اما نوسانات قیمت جهانی این مواد، کل بازار کار استان را به لرزه درمی‌آورد. در سال‌های اخیر که قیمت جهانی روی با افت مواجه شده، کارخانه‌های فرآوری نیروهای خود را تعدیل کرده‌اند.
۲. خام‌فروشی و نبود زنجیره کامل تولید
بخش بزرگی از مواد خام استخراج‌شده از معادن زنجان، به صورت سنگ معدن یا کلوخه به استان‌های دیگر یا خارج از کشور ارسال می‌شود و دوباره به صورت کالای نهایی گران‌قیمت به استان برمی‌گردد. این یعنی ارزش‌افزوده عظیم این ثروت ملی، در جای دیگری خلق می‌شود و اشتغال آن نصیب زنجانی‌ها نمی‌شود.
۳. خشکسالی و کوچ اجباری از روستاها
خشکسالی‌های پیاپی در سال‌های اخیر، آب را از زارعان و باغداران زنجانی گرفته است. کشاورزی که دیگر نمی‌تواند از زمینش نان دربیاورد، مجبور می‌شود روستا را رها کند و به حاشیه شهرهای بزرگ پناه بیاورد. این جمعیت مهاجر که عمدتاً غیرماهر هستند، به یکباره بر بازار کار محدود شهری فشار می‌آورند.
۴. ضعف مهارت‌آموزی و فاصله دانشگاه تا بازار کار
بسیاری از دانش‌آموختگان دانشگاهی زنجان، مهارت‌های عملی مورد نیاز صنعت را ندارند. از طرفی، کارخانه‌ها به دنبال نیروی کار با مهارت فنی خاص (جوشکاری، تراشکاری، برنامه‌نویسی صنعتی) هستند که بازار کار از کمبود شدید آنها رنج میبرد. این یعنی یک شکاف ساختاری که ریشه در نظام آموزشی و برنامه‌ریزی‌های گذشته دارد.
راهکارهای عملی؛ از نقد تا درمان
برای خروج از این بحران، راهکارهای عملی زیر ضروری است:
🔑 راهکار اول: تکمیل زنجیره ارزش معادن
دولت و بخش خصوصی باید با ایجاد صنایع پایین‌دستی روی (مانند کارخانه‌های تولید باتری روی-هوا، ورق‌های گالوانیزه، پودر روی با خلوص بالا و آلیاژهای خاص)، مانع از خام‌فروشی شوند. این کار، علاوه بر افزایش درآمد استان، اشتغال پایدار و ارزش‌افزوده فراوانی ایجاد می‌کند.
🔑 راهکار دوم: اولویت‌بندی تأمین انرژی برای صنایع حیاتی
در شرایط ناترازی، دولت باید اولویت تأمین برق و گاز را بر اساس حفظ اشتغال پایدار تعیین کند، نه بر اساس رانت و نزدیکی به مرکز قدرت. قطع ۵ ماهه برق یک کارخانه با ۱۰۰۰ نیروی کار، یک فاجعه انسانی است که نباید تکرار شود.
🔑 راهکار سوم: توقف سیاست‌های شوک‌آور
دولت باید سیاست‌های ارزی و انرژی را با برنامه‌های پله‌ای و حمایتی همراه کند تا واحدهای تولیدی فرصت تطبیق با شرایط جدید را داشته باشند. سیاست یکسان‌سازی نرخ ارز بدون پشتوانه حمایتی، به جای حذف رانت، تولید را نابود کرده است.
🔑 راهکار چهارم: حمایت از استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای دانش‌بنیان
ایجاد مراکز شتاب‌دهنده، فضای اشتراکی کار (coworking space)، و صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر برای حمایت از ایده‌های نو و استارتاپ‌های بومی در حوزه‌های فناوری اطلاعات، کشاورزی هوشمند، گردشگری دیجیتال و صنایع خلاق، می‌تواند نسل جدیدی از کارآفرینان را به عرصه بیاورد.
🔑 راهکار پنجم: اصلاح نظام آموزشی و مهارت‌آموزی
دانشگاه‌ها و مراکز فنی‌حرفه‌ای باید رشته‌های خود را با نیازهای بازار کار استان هماهنگ کنند و دوره‌های عملی و کارآموزی را به عنوان بخش اصلی برنامه درسی قرار دهند. ایجاد مراکز تخصصی آموزش جوشکاری، تراشکاری، برنامه‌نویسی صنعتی و تعمیرات ماشین‌آلات در شهرستان‌های صنعتی (ابهر و خرمدره) ضروری است.
🔑 راهکار ششم: توسعه کشاورزی مدرن و صنایع تبدیلی
تغییر الگوی کشت از محصولات پرآب‌بر به محصولات کم‌آب‌بر و با ارزش افزوده بالا، توسعه آبیاری تحت فشار و کشت گلخانه‌ای، و ایجاد کارخانه‌های بسته‌بندی، سورتینگ و فرآوری محصولات کشاورزی، می‌تواند ضمن مقابله با کم‌آبی، اشتغال پایدار و سودآوری بیشتری را برای کشاورزان فراهم کند.
آیا این آمار را باور دارید؟
اینجا، پایان حرف‌های ما نیست؛ آغاز حرف‌های شماست!
شما که اهل زنجان هستید و یا در یکی از واحدهای تولیدی استان کار می‌کنید، آیا کاهش نرخ بیکاری را در زندگی خود حس کرده‌اید؟ آیا کارخانه‌ای که در آن کار می‌کنید، با مشکلات مشابه روبرو است؟ تجربه و دیدگاه خود را در بخش نظرات با ما به اشتراک بگذارید تا صدای واقعی مردم، در کنار آمارهای رسمی، شنیده شود.
