زلزله و زنجان؛ چقدر برای بلایای طبیعی آماده‌ایم؟
زلزله و زنجان؛ چقدر برای بلایای طبیعی آماده‌ایم؟
۳۱ خرداد برای مردم زنجان، به ویژه ساکنان شهرستان طارم، تنها یک تاریخ در تقویم نیست. این روز، یادآور شب تلخ سال ۱۳۶۹ است؛ وقتی زمین لرزه‌ای به بزرگی ۷.۳ ریشتر، طارم را لرزاند و بیش از ۱۵۰۰ کشته و سه هزار زخمی بر جای گذاشت. بیش از ۲۰۰ هزار واحد مسکونی تخریب شد و نیم‌میلیون نفر بی‌خانمان شدند.
سه دهه از آن فاجعه می‌گذرد، اما پرسش همچنان پابرجاست: استان زنجان امروز چقدر برای رویارویی با زلزله‌ای دیگر آماده است؟ آیا از درس‌های تلخ آن شب عبرت گرفته‌ایم؟
روی گسل؛ واقعیتی که نمی‌توان نادیده گرفت
استان زنجان یکی از استان‌های زلزله‌خیز کشور محسوب می‌شود. ۴۲ گسل پیرامون و داخل استان را تهدید می‌کنند که از این تعداد، دو گسل از داخل و ۴۰ گسل از پیرامون استان را تحت تأثیر قرار داده‌اند.
مهم‌ترین تهدید برای شهر زنجان، دو گسل بزرگ هستند:
گسل شمالی: از شهرک صنعتی شماره یک شروع شده و تا جاده ارمغانخانه امتداد دارد.
گسل سلطانیه: از جنوب شهر زنجان تا شهر سلطانیه ادامه دارد.
شهر زنجان بر روی تقاطع این دو گسل جنوبی و شمالی قرار گرفته است. این یعنی شهر، بر روی یک چهارراه لرزه‌ای بنا شده است.
آماری که باید جدی گرفت
مدیرکل مدیریت بحران استان زنجان اعلام کرده که ۴۴ درصد از مساحت استان در پهنه با خطر بالای زلزله، ۴۸ درصد در پهنه با خطر متوسط و تنها ۸ درصد در پهنه با خطر پایین قرار دارد.
علاوه بر این، ۱۵۳ روستا با ۱۸ هزار و ۷۳۴ واحد مسکونی در حریم گسل قرار دارند و یک هزار و ۲۰۰ هکتار بافت فرسوده در استان وجود دارد که تاب‌آوری پایینی در برابر زلزله دارند.
زلزله طارم؛ زخمی که هر سال تازه می‌شود
سی و یکم خرداد برای مردم طارم، تنها یک تاریخ نیست؛ یادآور شبی است که زمین زیر پایشان لرزید و زندگی‌ها را یک‌باره تغییر داد. این فاجعه، ضرورت مقاوم‌سازی را به اولویتی حیاتی برای خانه‌های روستایی تبدیل کرد.
امروز، با گذشت سال‌ها از آن حادثه، ۷۱ درصد از واحدهای مسکونی شهرستان طارم مقاوم‌سازی شده‌اند. اما این رقم برای کل استان چندان امیدوارکننده نیست. گفته می‌شود حدود ۵۲ درصد از خانه‌های روستایی استان در برابر زلزله مقاوم هستند. یعنی هنوز نیمی از روستاهای استان، در برابر یک زمین‌لرزه احتمالی، آسیب‌پذیرند.
چالش‌های پیش روی آمادگی
با وجود تلاش‌ها، استان زنجان همچنان با چالش‌های جدی در حوزه مدیریت بحران زلزله روبرو است:
۱. بافت فرسوده شهری: یک هزار و ۲۰۰ هکتار بافت فرسوده در استان وجود دارد که در صورت وقوع زلزله، بیشترین آسیب را خواهند دید.
۲. ساخت‌وسازهای غیراصولی: اگرچه مدیرکل بحران استان تأکید دارد که نمی‌توان از ساخت‌وساز در مناطق زلزله‌خیز جلوگیری کرد، اما می‌توان با رعایت اصول ایمنی و ساخت ساختمان‌های مقاوم، از بروز فاجعه جلوگیری کرد.
۳. ضعف آموزش همگانی: یکی از مهم‌ترین حلقه‌های مفقوده در مدیریت بحران، آموزش همگانی به مردم است. بسیاری از شهروندان با اقدامات ضروری هنگام زلزله آشنایی کافی ندارند.
۴. نبود فرهنگ مقابله با بحران: مدیرکل مدیریت بحران استان معتقد است که در برخی موارد، به دلیل آشنا نبودن با مفهوم بحران، حتی مسائل کوچکی مانند آب‌گرفتگی معابر نیز به‌عنوان بحران نامبرده می‌شود.
گام‌های برداشته‌شده
با وجود همه کاستی‌ها، اقداماتی نیز در سال‌های اخیر انجام شده است:
نصب ۳۵ دستگاه شتاب‌نگار در استان برای ثبت و پایش زمین‌لرزه‌ها.
برگزاری مانورهای آمادگی در برابر زلزله در سطح استان.
مقاوم‌سازی ۷۱ درصد از واحدهای مسکونی شهرستان طارم.
برگزاری دوره‌های آموزشی برای مهندسان و کارشناسان فنی درباره بررسی خطر زلزله و گسل‌های استان.
تشکیل ستاد مدیریت بحران و پدافند غیرعامل در سطح استان.
با این حال، مدیرکل مدیریت بحران استان نیز اعتراف کرده که هر چه سطح آموزش‌ها و مانورها بیشتر باشد، سطح آمادگی‌ها نیز بیشتر خواهد بود.
هشدار؛ تلفات انسانی در ایران ۶ برابر جهان است
مدیرکل مدیریت بحران استان زنجان با اشاره به اینکه جایگاه ایران در تنوع بحران، رتبه پنجم جهان است، هشدار داده که تلفات انسانی حوادث در ایران بالا و حدود ۶ برابر میانگین جهانی است.
این آمار تلخ، نشان می‌دهد که مشکل اصلی، نه وقوع زلزله، که نبود آمادگی کافی برای مواجهه با آن است.
راهکارها؛ از آموزش تا مقاوم‌سازی
کارشناسان مدیریت بحران برای افزایش آمادگی استان در برابر زلزله، راهکارهای زیر را پیشنهاد می‌دهند:
۱. تسریع در مقاوم‌سازی بافت فرسوده: ارائه مشوق‌های مالی برای بازسازی و نوسازی یک هزار و ۲۰۰ هکتار بافت فرسوده استان.
۲. مقاوم‌سازی روستاهای روی گسل: اولویت‌بندی ۱۵۳ روستایی که روی خط گسل قرار دارند و تسریع در مقاوم‌سازی واحدهای مسکونی آن‌ها.
۳. آموزش همگانی: برگزاری دوره‌های آموزشی در مدارس، مساجد و محله‌ها برای افزایش آگاهی عمومی درباره اقدامات ضروری هنگام زلزله.
۴. برگزاری منظم مانورها: افزایش تعداد و کیفیت مانورهای آمادگی در برابر زلزله در سطح استان.
۵. نظارت بر ساخت‌وسازها: اعمال جدی مقررات ملی ساختمان و نظارت بر رعایت اصول ایمنی در ساخت‌وسازهای جدید.
۶. توانمندسازی دهیاران: ارائه آموزش‌های لازم به دهیاران روستاها برای مدیریت بحران در زمان حادثه.
جمع‌بندی؛ زلزله نمی‌آید، ما باید برویم سمت آمادگی
زنجان بر روی ۴۲ گسل قرار دارد. ۴۴ درصد از مساحت استان در پهنه با خطر بالای زلزله است و بیش از ۱۵۰ روستا روی خط گسل قرار گرفته‌اند. این واقعیت‌ها را نمی‌توان انکار کرد.
اما زلزله، خودش باعث مرگ نمی‌شود؛ ساختمان‌های غیرمقاوم، بافت‌های فرسوده، نبود آموزش و ضعف مدیریت بحران هستند که فاجعه می‌آفرینند.
۳۱ خرداد ۱۳۶۹، درس بزرگی به مردم طارم داد. این درس، برای تمام استان زنجان، هنوز هم تازه و حیاتی است. سوال این نیست که «اگر زلزله بیاید چه می‌شود؟»، سوال این است که «ما برای وقتی که زلزله می‌آید، چقدر آماده‌ایم؟»
