حاج میربهاالدین زنجانی؛ تاجر نیکوکار و واقف نامدار زنجان
زندگی‌نامه میربهاالدین زنجانی از فقر تا ثروت، موقوفات ماندگار او شامل پل، حمام و مسجد را بخوانید. بررسی مستند ارتباط میربهاءالدین با شیخ ابراهیم و فراماسونری مدرن زنجان.
میربهاالدین زنجانی از تاجران و خیرین برجسته شهر زنجان در دوره قاجار است که با وجود آغاز زندگی‌ای بسیار سخت و فقیرانه، توانست ثروتی هنگفت اندوخته و آن را در راه خدا و خدمت به مردم هزینه کند. پل تاریخی میربهاالدین، حمام میرلی، مسجد حاج تقی، قنات و آب‌انبار ازجمله موقوفات ماندگار او هستند. این مقاله به زندگی‌نامه، مسیر اقتصادی، موقوفات و نیز بررسی ارتباط احتمالی او با جریان‌های روشنفکری و فراماسونری در زنجان می‌پردازد.
تولد و خانواده
میربهاالدین زنجانی در سال ۱۲۳۴ هجری قمری (برابر با ۱۱۹۳ هجری شمسی) در شهر زنجان به دنیا آمد. او کوچک‌ترین فرزند خانواده بود. پدرش میرمسیحا، فرزند قاضی جلال بود که از طرف سلطان وقت به سمت قاضی‌القضات زنجان (خمسه) منصوب شده بود. خاندان او از خانواده‌های متنفذ و سرشناس زنجان به‌شمار می‌آمدند؛ به‌گونه‌ای که برادر پدرش، میررفیعا، و نیز فرزند او، نظام‌العلماء، از مشاهیر زنجان بودند.
دوران کودکی میربهاءالدین با سختی آغاز شد. پدرش زمانی که او تنها ۹ سال داشت از دنیا رفت و او را با مادری پیر و خواهرانش تنها گذاشت. مادرش نیز اندکی پس از پدر درگذشت. قاضی جلال و میرمسیحا به پاکی زیستند و از خود اندوخته‌ای به جا نگذاشتند.
مسیر اقتصادی و رشد ثروت
میربهاالدین از همان نوجوانی برای تأمین معاش خود و خواهرانش به کار روی آورد. او فعالیت اقتصادی خود را با سرمایه‌ای ناچیز برابر یک چتور (دوازده قران و ده شاهی) آغاز کرد و به خرید و فروش تنباکو پرداخت. خواهرانش نیز در منزل جوراب می‌بافتند و زندگی از این طریق اداره می‌شد.
پس از سال‌ها تلاش، میربهاءالدین توانست دو رأس گوسفند بخرد و به شخصی مورد اعتماد در روستای دگرماندرق بسپارد. با عایدی حاصل از گوسفندان، چند شعیر از همان روستا را خریداری کرد و به‌تدریج شش دانگ آن روستا به او تعلق گرفت. او همچنین در بازار پایین زنجان حجره پارچه‌فروشی داشت.
میربهاالدین در مجموع ۶۵ سال به فعالیت اقتصادی پرداخت و از یک تاجر خرده‌پا به یکی از ثروتمندترین و خیرترین افراد زنجان تبدیل شد.
بیشتر بخوانید : پل میر بهاء زنجان
۳. اقدامات خیریه در دوران قحطی
مهم‌ترین اقدام خیرخواهانه میربهاءالدین در سال قحطی (مجاعه) رخ داد. در سال‌های ۱۲۶۶ (به قولی ۱۲۸۸ هجری قمری)، او با احسان‌ها و بخشش‌های گسترده خود، جان بسیاری از مردم نیازمند را از مرگ حتمی نجات داد.
نقل است که او شب‌ها به همراه پسر سومش، خورجین‌هایی پر از گندم، برنج و نان بر دوش می‌گرفت و به خانه گرسنگان میبرد. همچنین در سال‌های خشکسالی ۱۲۵۰ خورشیدی به مردمان زنجان کمک‌های بسیاری کرده است.
۴. موقوفات و آثار ماندگار
میربهاالدین زنجانی پس از قریب به ۷۶ سال عمر، در سال ۱۲۶۹ خورشیدی (۱۳۱۰ شمسی) در زنجان درگذشت. او آثار و موقوفات فراوانی از خود به جای گذاشت که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:
| اثر | توضیحات |
|---|---|
| پل میربهاءالدین | بر روی رودخانه زنجان‌رود در ابتدای جاده بیجار، به طول ۱۰۶ متر، ساخته شده در سال ۱۳۱۲ هجری قمری (دوره ناصرالدین شاه). این اثر به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. |
| حمام میربهاء (حمام میرلی) | واقع در بازار زنجان |
| مسجد حاج تقی | واقع در خیابان امام، پایین‌تر از سبزه‌میدان |
| قنات میربهاءالدین | شش دانگ قنات در زنجان که ساخت آن با مبلغ ۶۰۰۰ ریال در وصیت‌نامه مقرر شد |
| آب‌انبار پشت مسجد | امروزه به عنوان قسمت زنانه مسجد استفاده می‌شود |
| ۳۶ دکان در میدان آهنگران | درآمد آن صرف کمک به تحصیل طلاب علوم دینی می‌شد |
| شش دانگ روستای سهله | عواید آن وقف فقرا و مستمندان بود |
| سه دانگ روستای دگرماندرق | وقف فقرای سادات و طلاب، اطعام مساکین و روضه‌خوانی |
محله‌ای به نام قلعه چه میربهاء نیز همچنان در شهر زنجان به نام خاندان او وجود دارد.
بیشتر بخوانید : شیخ ابراهیم زنجانی، فراماسونر معروف زنجانی
ارتباط با شیخ ابراهیم زنجانی
جستجو در منابع تاریخی، کم و بیش ارتباطی بین حاج میربهاالدین زنجانی و شیخ ابراهیم زنجانی، فراماسونر معروف زنجانی را نشان می دهد.. شیخ ابراهیم زنجانی از روحانیون مشروطه‌خواه و از اعضای لژ فراماسونری بیداری بود. بر اساس برخی منابع، حاج میر بهاءالدین از مالکان زنجان مسجدی برای او ساخت و شیخ ابراهیم با او رفت‌وآمد داشته است.
با این حال، از کم و کیف این ارتباط، اطلاعات چندانی در دست نیست!
