حاشیه نشینی در زنجان؛ وقتی زندگی شهری عادلانه نیست!
حاشیه نشینی در زنجان؛ وقتی زندگی شهری عادلانه نیست!
زنجان را معمولاً با چاقوهای اعلا، ملیله‌کاری‌های نفیس و گنبد تاریخی سلطانیه می‌شناسند. اما در پشت این تصویر صنعتی-تاریخی، یک بحران خاموش در حال گسترش است؛ بحرانی که اسمش را کمتر کسی روی تابلوهای شهری می‌بیند، اما هر روز در جنوب شهر و کوچه پس‌کوچه‌های برخی محله‌ها خود را نشان می‌دهد: حاشیه‌نشینی.
وقتی از حاشیه‌نشینی در زنجان حرف می‌زنیم، فقط بحث خانه‌های غیراستاندارد و کوچه‌های خاکی مطرح نیست. پای زندگی نزدیک به ۷۰ هزار نفر، محرومیت از حداقل امکانات شهری， رشد آسیب‌های اجتماعی و آینده‌ای مبهم برای هزاران کودک و نوجوان در میان است. این گزارش، نگاهی واقع‌بینانه به معضلی دارد که اگر امروز جدی گرفته نشود، فردی جبران‌ناپذیر خواهد بود.
حاشیه‌نشینی در زنجان؛ آماری که باید جدی گرفت
بر اساس آمارهای رسمی، نزدیک به ۷ درصد از مردم استان زنجان در مناطق حاشیه‌نشین زندگی می‌کنند. استان زنجان دارای ۱۲ منطقه حاشیه‌نشین است که ۸ منطقه در مرکز استان و ۴ منطقه در شهرستان‌ها قرار دارند. سه شهر زنجان، ابهر و خدابنده به عنوان کانون‌های اصلی حاشیه‌نشینی در استان شناسایی شده‌اند.
نکته قابل توجه اینکه بیشتر حاشیه‌نشینان زنجان در منطقه جنوب شهر ساکن هستند و گستره حاشیه‌نشینی در این منطقه بسیار زیاد و نفوذپذیر است. اما حاشیه‌نشینی در زنجان، برخلاف برخی استان‌های دیگر، لزوماً به معنای وجود حلبی‌آبادهای فاقد سقف نیست؛ بلکه بسیاری از این سکونتگاه‌ها فاقد حداقل استانداردهای یک محل سکونت شهری هستند. برخی از این مناطق حتی در داخل محدوده شهر قرار دارند و اگر زیرساخت‌های مناسب برای آنها فراهم شود، اصلاً حاشیه‌نشینی محسوب نمی‌شوند.
کدام محله‌ها؟ نگاهی به نقشه حاشیه‌نشینی زنجان
بر اساس گزارش‌های موجود، مهم‌ترین مناطق حاشیه‌نشین و کم‌برخوردار استان زنجان عبارتند از:
کوی فاطمیه: یکی از اصلی‌ترین کانون‌های حاشیه‌نشینی در جنوب شهر زنجان. محرومیت‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در این منطقه کاملاً مشهود است و از جزئی‌ترین امکانات شهری بی‌بهره می‌باشند.
اسلام‌آباد (صفرآباد): یکی دیگر از سکونتگاه‌های غیررسمی زنجان که در فهرست مناطق هدف ساماندهی قرار دارد.
نجف‌آباد (بی‌سیم): این منطقه در محدوده داخل شهر زنجان واقع شده اما از امکانات حداقلی محروم است و هیچ مکان تفریحی برای کودکان، نوجوانان و سالمندان ندارد.
سایان، خان‌دره، گویجوک‌آباد و شهرک شهدا: از دیگر سکونتگاه‌های غیررسمی استان که با مشکلات عدیده‌ای روبرو هستند.
علاوه بر این، ۱۲ محله حاشیه‌نشین در زنجان، ابهر و خدابنده شناسایی شده و «قرارگاه اجتماعی محلات» برای بهبود خدمات آموزشی، فرهنگی، بهداشتی و امنیتی در این مناطق تشکیل شده است.
ریشه‌های بحران؛ چرا حاشیه‌نشینی در زنجان شکل گرفت؟
کارشناسان اجتماعی و برنامه‌ریزان شهری، عوامل متعددی را برای شکل‌گیری و گسترش حاشیه‌نشینی در زنجان ذکر می‌کنند:
۱. نبود اشتغال پایدار در روستاها: بی‌برنامگی دولت‌ها و عدم ایجاد اشتغال پایدار در روستاها و شهرهای کوچک، مقدمات مهاجرت روستاییان از محل زندگی خود به حاشیه شهر را فراهم آورده است. افزایش ۱۰.۹ درصدی جمعیت شهری استان در مقابل کاهش ۳ درصدی جمعیت روستایی در سال‌های اخیر، گویای این واقعیت تلخ است.
۲. مهاجرت‌های بی‌رویه: تمایل روستانشینان برای حضور در شهرها و مهاجرت‌های بی‌رویه از روستا به شهرهای بزرگ، فشار مضاعفی بر زیرساخت‌های شهری وارد کرده است.
۳. ناتوانی شهر در اسکان جمعیت: عدم توانایی شهرهای بزرگ برای اسکان این جمعیت عظیم و همچنین ناتوانی ساکنین شهرها در تأمین هزینه‌های مسکن در داخل شهرها، آنها را به ناچار به حاشیه‌نشینی و اسکان غیراصولی سوق داده است.
۴. سیاست‌گذاری‌های نامتوازن شهری: حاشیه‌نشینی، بازتاب سیاست‌گذاری‌های نامتوازن شهری و عدم توجه به نیازهای واقعی اقشار کم‌درآمد جامعه است.
۵. کمبود زیرساخت‌های اجتماعی در شهرک‌های جدید: فقر زیرساخت‌های اجتماعی و فرهنگی به‌ویژه در شهرک‌های جدید مانند پونک و گلشهر، خود به شکل‌گیری و گسترش حاشیه‌نشینی دامن زده است.
پیامدهای تلخ؛ آسیب‌های اجتماعی در کمین
حاشیه‌نشینی نه فقط یک معضل کالبدی و شهری، که یک بحران اجتماعی تمام‌عیار است. تجمع معتادان، نداشتن خدمات اولیه شهرنشینی از بسترهای وقوع آسیب‌های اجتماعی متعدد در این مناطق است. برخی از مهم‌ترین پیامدهای حاشیه‌نشینی در زنجان عبارتند از:
افزایش آسیب‌های اجتماعی: حاشیه‌نشینی یکی از بسترهای اصلی ایجاد آسیب‌هایی مانند اعتیاد، خشونت، کودکان کار، قاچاق و چرخه فقر است.
افزایش ناامنی و بزهکاری: گسترش حاشیه‌نشینی با افزایش ناامنی، بزه و خشونت در جامعه همراه است.
محرومیت از حداقل امکانات: ساکنان این مناطق از جزئی‌ترین امکانات شهری مانند فضای تفریحی، مراکز بهداشتی و آموزشی مناسب محروم هستند.
کودک‌همسری: زنجان رتبه اول کشور در کودک‌همسری را داشته و طبق آمار ثبت‌شده، ۱.۸ درصد ازدواج‌ها در این استان مربوط به کودکان است.
تلاش برای ساماندهی؛ از وعده تا عمل
در سال‌های اخیر، اقداماتی برای ساماندهی مناطق حاشیه‌نشین استان انجام شده است:
تشکیل قرارگاه اجتماعی محلات: ۱۲ محله حاشیه‌نشین در زنجان، ابهر و خدابنده شناسایی و قرارگاه اجتماعی برای بهبود خدمات آموزشی، فرهنگی، بهداشتی و امنیتی تشکیل شده است.
انتقال خانواده‌ها از کوی فلسطین: تجربه انتقال تعدادی از خانواده‌ها از کوی فلسطین نشان داده که با تأمین زمین و مسکن مناسب، می‌توان بخشی از جمعیت حاشیه‌نشین را ساماندهی کرد.
برگزاری کلاس‌های پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی: با اعتبارات اختصاص‌یافته، کلاس‌های آموزشی برای توانمندسازی ساکنان این مناطق برگزار می‌شود.
کمپ ماده ۱۶ مردان: در آذر ۱۴۰۳ با ظرفیت ۳۵۰ نفر و مدیریت سپاه انصارالمهدی(عج) آغاز به کار کرده و قرار است به مرکز صیانت اجتماعی و توانمندسازی ارتقا یابد.
با این حال، کارشناسان معتقدند که برخورد سلبی و عدم تأمین زیرساخت‌ها و خدمات در سکونتگاه‌های غیررسمی نمی‌تواند دوام چندانی داشته باشد. بهترین شیوه، ساماندهی و توانمندسازی این مناطق است و در صورتی که اقدام سازنده‌ای صورت نگیرد، خسارت‌های جبران‌ناپذیری به شهر وارد خواهد شد.
راهکارها؛ از توانمندسازی تا پیشگیری
برای خروج از بحران حاشیه‌نشینی در زنجان، کارشناسان راهکارهای زیر را پیشنهاد می‌دهند:
۱. توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی: بهترین نوع مواجهه با این معضل شهری، توانمندسازی و ساماندهی این مناطق است.
۲. تقویت زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی: اختصاص زمین و فضا برای ایجاد آموزشگاه‌های علمی، فرهنگی و ورزشی در این مناطق.
۳. ایجاد اشتغال پایدار در روستاها: پیشگیری از مهاجرت‌های بی‌رویه با تقویت اقتصاد روستایی و ایجاد فرصت‌های شغلی در محل زندگی روستاییان.
۴. توسعه برنامه‌های آموزشی و پیشگیری: تقویت برنامه‌های آموزشی توسط بهزیستی برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی.
۵. افزایش خدمات بهداشتی و درمانی: احداث مراکز بهداشتی در این مناطق و تقویت سرانه‌های آموزشی، بهداشتی و خدماتی.
جمع‌بندی؛ بحرانی که نباید نادیده گرفته شود
زنجان اگر می‌خواهد به عنوان یک استان توسعه‌یافته و مدرن شناخته شود، نمی‌تواند بحران حاشیه‌نشینی را نادیده بگیرد. نزدیک به ۷۰ هزار نفر از جمعیت استان در مناطقی زندگی می‌کنند که از حداقل امکانات شهری محروم هستند. این تنها یک آمار نیست؛ این زندگی هزاران زن، مرد و کودکی است که حق دارند در محیطی امن و با امکانات مناسب زندگی کنند.
حاشیه‌نشینی، زاییده سیاست‌گذاری‌های نامتوازن و نابرابری‌های اقتصادی است. اما با توانمندسازی، ساماندهی و نگاه واقع‌بینانه به این پدیده، می‌توان آن را مدیریت کرد و از گسترش بیشتر آن جلوگیری نمود. شاید وقت آن رسیده باشد که این بحران خاموش را با صدای بلند فریاد بزنیم؛ پیش از آن که آثار جبران‌ناپذیر آن، گریبان‌گیر تمام شهر شود.
