کتابخانه‌ها، کتابخوانی و کتابفروشی‌های زنجان/ زنجان رتبه دوم سرانه مطالعه کشور
شهری که کتاب می‌خواند اما کتابخانه مرکزی ندارد
زنجان، سرزمین گنبد سلطانیه، چاقوهای دست‌ساز و مردان نمکی، در آمارها به عنوان دومین استان کتابخوان کشور شناخته می‌شود. اما این آمار درخشان، با واقعیت تلخی همراه است: زنجان از نعمت کتابخانه مرکزی محروم است و پروژه‌ای که قرار بود قلب فرهنگی استان باشد، پس از بیش از ۱۶ سال همچنان نیمه‌کاره مانده است. در این مقاله، ضمن بررسی وضعیت کتابخانه‌های عمومی، سرانه مطالعه و تمام کتابفروشی‌های مهم زنجان، به این پرسش پاسخ می‌دهیم که چرا شهری با این پیشینه فرهنگی، هنوز از داشتن یک کتابخانه مرکزی مدرن محروم است.
کتابخانه‌های عمومی زنجان؛ آمار امیدوارکننده، واقعیت‌های تلخ
📊 آمار فعلی کتابخانه‌ها
بر اساس آخرین گزارش‌های رسمی، استان زنجان دارای ۱۰۶ باب کتابخانه عمومی است که از این تعداد ۳۵ باب در روستاها به مردم خدمات ارائه می‌دهند. به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت، ۹.۷ باب کتابخانه در استان فعال است که زنجان را در این شاخص در رتبه ششم کشوری قرار داده است. در کتابخانه‌های عمومی استان، بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار جلد کتاب موجود است و بیش از ۷۸ هزار نفر عضو کتابخانه‌ها هستند که حدود ۴۶ هزار نفر آنها در شهر زنجان ساکن‌اند.
📖 کتابخانه سهروردی؛ قدیمی‌ترین کتابخانه زنجان
کتابخانه عمومی سهروردی، واقع در خیابان سعدی وسط، قدیمی‌ترین کتابخانه عمومی زنجان با قدمتی حدود ۴۶ سال است. این کتابخانه در سال ۱۴۰۳ پس از بازطراحی و بازسازی اساسی، بازگشایی شد و اولین کلینیک تخصصی خواندن در کشور در آن راه‌اندازی شده است. در سه ماه نخست پس از بازگشایی، حدود ۱۰ هزار کتاب توسط مراجعان امانت گرفته شد.
📚 کتابخانه سید افضل موسوی؛ نگین گلشهر
کتابخانه سید افضل موسوی در منطقه گلشهر، میدان امام علی (ع)، یکی دیگر از کتابخانه‌های فعال زنجان است. این کتابخانه دارای بخش تخصصی کودک با نام «هدهد سفید» در مساحتی حدود ۳۰۰ مترمربع است.
🚌 کتابخانه‌های سیار روستایی
۵ کتابخانه سیار روستایی در استان زنجان فعال است که به ۱۰ روستا کتاب‌رسانی می‌کنند. این کتابخانه‌ها، پل ارتباطی بین کودکان و نوجوانان روستایی و دنیای کتاب هستند.
کتابخانه مرکزی زنجان؛ رؤیایی که ۱۶ سال نیمه‌کاره مانده است
🏗️ تاریخچه و وضعیت پروژه
پروژه کتابخانه مرکزی زنجان، یکی از پروژه‌های نیمه‌تمام و بلاتکلیف استان است. عملیات اجرایی این پروژه در حدود ۱۶ سال پیش (حدود سال ۱۳۸۸) آغاز شد، اما پس از گذشت این مدت، پیشرفت فیزیکی آن کمتر از ۲۰ درصد بوده و همچنان نیمه‌کاره مانده است.
💰 چرا پروژه متوقف شد؟
محمد رضاخانی، مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان زنجان، در این باره می‌گوید: «قرار بود تأمین مالی کتابخانه مرکزی بخشی از بودجه استانی و بخشی از بودجه ملی باشد. سهم استانی محقق شد، اما سهم ملی هیچ‌گاه تخصیص پیدا نکرد.» وی افزود: در همان سال‌هایی که پروژه زنجان آغاز شده بود، استان‌هایی مثل اراک، مازندران و گیلان پروژه‌های مشابهی را شروع کردند. به آن استان‌ها بودجه تزریق شد و امروز در آستانه بهره‌برداری هستند. اما زنجان هیچ‌گاه در اولویت قرار نگرفت و پروژه روی زمین ماند.
💸 اعتبار مورد نیاز برای تکمیل
تکمیل این پروژه در حال حاضر به حدود ۷۰۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد. در سفر دوم شهید رئیسی به استان زنجان، ۱۰۰ میلیارد تومان برای این پروژه مصوب شد، اما به دلیل شهادت رئیس‌جمهور و تغییر شرایط، تخصیص آن انجام نگرفت.
📐 مشخصات پروژه
این پروژه در زمینی به مساحت حدود ۱۰ هزار متر مربع و با زیربنای طراحی‌شده ۲۲ هزار متر مربع در مجتمع نگین زنجان در حال ساخت است. در صورت تکمیل، به عنوان بزرگ‌ترین کتابخانه مرکزی کشور شناخته خواهد شد.
سرانه مطالعه در زنجان؛ رتبه دوم کشوری اما با فاصله از استاندارد جهانی
📈 آمار سرانه مطالعه
بر اساس گزارش‌های رسمی، سرانه مطالعه در استان زنجان ۹۲ دقیقه در روز است، در حالی که سرانه مطالعه در سطح کشور ۷۵ دقیقه است. زنجان پس از تهران، رتبه دوم کشوری را در این شاخص کسب کرده است.
📉 اما چالش‌ها جدی است
با وجود این آمار مثبت، تنها ۷ درصد از زنجانی‌ها عضو کتابخانه‌ها هستند و این امر به هیچ‌وجه آینده مطالعه را تضمین نمی‌کند. معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار زنجان نیز تصریح کرده است که «سرانه کتابخوانی در استان مطلوب نیست». مدیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی استان نیز با اشاره به تضعیف فرهنگ مطالعه در پی گسترش فضای مجازی، تأکید کرده که «هیچ چیز جای کتاب را نمی‌گیرد و فرهنگ مطالعه کتاب باید تقویت شود.»
کتابفروشی‌های زنجان؛ سنگرهای فرهنگی در آستانه خاموشی
کتابفروشی‌های زنجان، تنها مکان‌های خرید کتاب نیستند؛ آنها نگهدارنده روایت‌های فرهنگی و تاریخی این شهر هستند. در ادامه، تمام کتابفروشی‌های مهم و فعال زنجان بر اساس اطلاعات مستند معرفی می‌شوند:
📚 پاتوق کتاب زنجان؛ پاتوق کتاب‌دوست‌ها
پاتوق کتاب زنجان، واقع در چهارراه انقلاب، جنب امامزاده حضرت سیدابراهیم (ع)، یکی از فعال‌ترین و شناخته‌شده‌ترین کتابفروشی‌های زنجان است. این کتابفروشی مدیریت محمد رضاخانی (مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان) را بر عهده دارد و در طرح‌های فصلی کتاب (عیدانه، تابستانه، پاییزه و زمستانه) همواره به عنوان یکی از مجریان اصلی حضور داشته است. پاتوق کتاب در طرح عیدانه کتاب سال ۱۴۰۴ نیز به عنوان یکی از پنج کتابفروشی مجری در شهر زنجان معرفی شده است.
نکته جالب: پاتوق کتاب زنجان فراتر از یک کتابفروشی، محل برگزاری نشست‌های کتابخوانی نیز هست. سلسله‌نشست‌های «پاتوق کتاب‌دوست‌ها» با هدف گفت‌وگو و بررسی رمان‌های منتخب، از چهارشنبه ۲۴ تیرماه در حوزه هنری استان زنجان آغاز می‌شود. همچنین، این کتابفروشی در طرح‌های فصلی کتاب، تخفیف‌های ویژه‌ای برای خریداران در نظر می‌گیرد.
📚 کتاب‌کده فرهنگ زنجان؛ قلب فرهنگی چهارراه انقلاب
کتاب‌کده فرهنگ زنجان، واقع در خیابان امام، چهارراه انقلاب، کوچه رهبری، پایین‌تر از مسجد رسول الله، یکی از بزرگ‌ترین و فعال‌ترین کتابفروشی‌های زنجان است. مدیریت آن بر عهده رضا تقدسی است و به عنوان «مایه مباهات و آبروی فرهنگی زنجان» شناخته می‌شود.
این کتابفروشی جلسات روزانه کتابخوانی برگزار می‌کند: روزهای شنبه جلسه شعرخوانی، روزهای یکشنبه جلسه کتابخوانی در دو نوبت، و روزهای سه‌شنبه جلسات شاهنامه‌خوانی. کتاب‌کده فرهنگ در تمام طرح‌های فصلی کتاب (عیدانه، تابستانه، پاییزه و زمستانه) به عنوان مجری اصلی حضور دارد.
📚 شهر کتاب زنجان؛ قدیمی‌ترین کتابفروشی خیابان سعدی
شهر کتاب زنجان، واقع در چهارراه سعدی، روبروی بانک پاسارگاد، یکی از کتابفروشی‌های قدیمی و شناخته‌شده زنجان است. مدیریت آن بر عهده جواد فرجیان است و در طرح‌های عیدانه، تابستانه، پاییزه و زمستانه کتاب به عنوان مجری حضور داشته است. این کتابفروشی، یکی از مراکز اصلی تهیه کتاب در شهر زنجان محسوب می‌شود.
📚 کتابفروشی سهروردی؛ سنگر کتاب‌های مذهبی و سیاسی
کتابفروشی سهروردی زنجان، واقع در خیابان سعدی، پاساژ سعدی، متعلق به سید داود موسوی است. این کتابفروشی در طرح‌های فصلی کتاب (پاییزه، زمستانه و عیدانه) به عنوان مجری حضور داشته و یکی از مراکز فروش کتاب‌های مذهبی و سیاسی در زنجان محسوب می‌شود.
📚 کتابفروشی علویون؛ ۸۰ سال ایستادگی در قلب بازار
کتابفروشی علویون، از قدیمی‌ترین کتابفروشی‌های زنجان با قدمتی حدود ۸۰ سال است که در قلب بازار کهن زنجان واقع شده است. این کتابفروشی در سال ۱۳۲۶ تأسیس شد و روزگاری پاتوق علما، روحانیون، فعالان سیاسی و اندیشمندان زنجانی بود.
علویون فراتر از یک کتابفروشی، سنگر پنهانی برای توزیع روشنایی و بیداری در دل تاریکی بود؛ جایی که در خلوت دکان کوچکش، مباحث داغ، زمزمه‌های انقلابی و برنامه‌ریزی‌ها شکل می‌گرفت. پس از این همه سال، همچنان مرجع فروش کتاب‌های سیاسی و مذهبی این استان است.
📚 مؤسسه فرهنگی منهاج؛ کتابفروشی خیابان سعدی
فروشگاه منهاج، واقع در خیابان سعدی وسط، جنب بانک ملی، پلاک ۲۹۷، یکی دیگر از کتابفروشی‌های فعال زنجان است. این کتابفروشی در طرح‌های فصلی کتاب (تابستانه، پاییزه و زمستانه) به عنوان مجری حضور داشته و یکی از مراکز تهیه کتاب در خیابان سعدی محسوب می‌شود.
📚 کتابفروشی کسری؛ کتاب‌های کلاسیک در بازارچه سعدی
کتابفروشی کسری زنجان، واقع در میدان انقلاب، بالاتر از کفش ملی، بازارچه سعدی، متعلق به علی‌اکبر اکبری است. این کتابفروشی مکانی دوست‌داشتنی برای کسانی است که به دنبال کتاب‌های کلاسیک و جدید هستند و مشتریان از اخلاق خوب کارکنان و تخفیف‌های ویژه آن رضایت دارند. کسری در طرح‌های عیدانه، تابستانه و پاییزه کتاب به عنوان مجری حضور داشته است.
📚 کتابفروشی فرهنگان زنجان؛ بزرگ‌ترین کتابفروشی شمال‌غرب ایران
کتابفروشی «فرهنگان» زنجان، در ساختمان تاریخی راه‌آهن زنجان که بیش از یکصد سال پیش در دوره پهلوی اول و توسط مهندسان آلمانی ساخته شده بود، فعالیت خود را آغاز کرد. این کتابفروشی در فضایی به مساحت ۷۰۰ مترمربع، به عنوان بزرگ‌ترین کتابفروشی شمال‌غرب ایران شناخته می‌شد و شامل کافه کتاب، گالری فرهنگی و هنری، سالن رویدادها و برنامه‌های هفتگی رونمایی از کتاب، کارگاه‌های نقد فیلم و فیلمنامه‌نویسی بود.
📚 سایر کتابفروشی‌های فعال زنجان
علاوه بر موارد فوق، کتابفروشی‌های دیگری نیز در زنجان فعال هستند که در طرح‌های فصلی کتاب حضور دارند، از جمله:
| نام کتابفروشی | آدرس | توضیحات |
|---|---|---|
| کانون کتاب مهدیس | چهارراه سعدی | از مجریان طرح عیدانه کتاب |
| پارسه کیدز | بلوار مهدوی، شهرک کارمندان | تخصصی کودک و نوجوان |
| دانشمندان کوچک | میدان ولیعصر و چهارراه سعدی | تخصصی کودک و نوجوان (۲ شعبه) |
| حوض نیلی | میدان ولیعصر | از مجریان طرح پاییزه کتاب |
| باغ کتاب | خیابان زینبیه غربی | از مجریان طرح پاییزه کتاب |
| مرکز کتاب سعادت | کوچه مشکی، روبروی دانشگاه پیام نور | از مجریان طرح پاییزه کتاب |
| کتابفروشی فرازمند | خیابان امام، روبروی پاساژ سالار | از نمایندگی‌های فروش جهان کتاب |
| فروشگاه کتاب قلم | خیابان فرهنگی | از نمایندگی‌های فروش جهان کتاب |
چالش‌های کتابفروشی‌های زنجان؛ از قیمت کتاب تا بی‌توجهی مسئولان
کتابفروشی‌های زنجان، با وجود تنوع و سابقه فرهنگی، با چالش‌های جدی روبرو هستند:
💰 ۱. قیمت بالای کتاب و کاهش قدرت خرید
قیمت بالای کتاب، یکی از مهم‌ترین موانع خرید است. یک رمان معمولی ۲۰۰ صفحه‌ای، گاهی بالای ۵۰۰ هزار تومان قیمت دارد. یک فروشنده باسابقه در زنجان می‌گوید: «روزی بود که دانشجو و محصل صف می‌کشیدند. اما حالا مردم می‌آیند، کتاب را برمی‌دارند، قیمت را نگاه می‌کنند، آهی می‌کشند و می‌روند.»
📉 ۲. رکود فروش و کاهش مشتری
با گسترش فروشگاه‌های آنلاین و کتاب‌های الکترونیکی، بسیاری از مردم ترجیح می‌دهند خریدهای خود را از این مراکز انجام دهند. این مسئله، باعث کاهش فروش کتابفروشی‌های حضوری شده است.
🏛️ ۳. عدم حمایت مسئولان
مختار مهدی‌زاده، مدیر کتابفروشی «فرهنگان» زنجان، با اشاره به مشکلات اقتصادی و عدم حمایت مسئولان، اعلام کرد که «با این شرایط نمی‌توان ادامه داد، دنبال تعطیل کردن مجموعه هستیم.» این اظهارنظر، نشان از بی‌توجهی جدی به صنعت کتابفروشی در استان دارد.
📱 ۴. رقابت با سرگرمی‌های دیجیتال
گوشی‌های هوشمند، بازی‌های ویدیویی و شبکه‌های اجتماعی، بزرگ‌ترین رقیب کتابفروشی‌ها هستند. بسیاری از جوانان و نوجوانان، زمان خود را به جای کتاب، صرف فضای مجازی می‌کنند.
راهکارهای احیای فرهنگ کتابخوانی و حمایت از کتابفروشی‌های زنجان
برای عبور از این بحران فرهنگی، راهکارهای زیر ضروری است:
🔑 ۱. تکمیل فوری کتابخانه مرکزی
دولت باید سهم ملی پروژه کتابخانه مرکزی زنجان را که سال‌هاست محقق نشده، در اولویت قرار دهد. همچنین، فازبندی پروژه و مشارکت شهرداری و بخش خصوصی می‌تواند راه‌حل مناسبی باشد.
🔑 ۲. حمایت از کتابفروشی‌های مستقل
معافیت‌های مالیاتی، تسهیلات کم‌بهره و تبلیغ در رسانه‌های محلی می‌تواند از تعطیلی کتابفروشی‌های قدیمی مانند علویون، پاتوق کتاب، کتاب‌کده فرهنگ و شهر کتاب جلوگیری کند.
🔑 ۳. ترویج فرهنگ کتابخوانی از کودکی
کارگاه‌های قصه‌گویی در کتابخانه‌های کودک، مسابقات کتابخوانی در مدارس، و برگزاری جشنواره‌های کتاب می‌تواند نسل جدید را با کتاب آشتی دهد. کتابفروشی‌های تخصصی کودک مانند پارسه کیدز و دانشمندان کوچک در این زمینه نقش کلیدی دارند.
🔑 ۴. استفاده از فضای مجازی
معرفی کتاب‌ها در شبکه‌های اجتماعی، برگزاری نشست‌های کتابخوانی آنلاین (مانند سلسله‌نشست‌های «پاتوق کتاب‌دوست‌ها» در پاتوق کتاب زنجان)، و ایجاد پلتفرم‌های فروش کتاب محلی می‌تواند به گسترش فرهنگ مطالعه کمک کند.
🔑 ۵. حمایت از کتابفروشی‌های قدیمی به عنوان میراث فرهنگی
کتابفروشی علویون با ۸۰ سال قدمت و کتاب‌کده فرهنگ با سابقه درخشان خود، میراث فرهنگی زنجان محسوب می‌شوند. شهرداری و میراث فرهنگی باید با کمک‌های مالی، معافیت‌های مالیاتی و معرفی در تورهای گردشگری، از این گنجینه‌های فرهنگی حمایت کنند.
آخرین کتابی که خواندید چه بود؟
اینجا، پایان حرف‌های ما نیست؛ آغاز حرف‌های شماست!
آیا شما هم عضو کتابخانه‌های عمومی زنجان هستید؟ آخرین باری که به یک کتابفروشی در زنجان (مانند پاتوق کتاب، کتاب‌کده فرهنگ یا علویون) رفتید و کتاب خریدید، چه زمانی بود؟ به نظر شما، مهم‌ترین دلیل پایین بودن عضویت در کتابخانه‌ها (تنها ۷ درصد) چیست؟ و چه راهکاری برای حمایت از کتابفروشی‌های قدیمی زنجان پیشنهاد می‌دهید؟ تجربه‌ها و نظرات خود را در بخش نظرات با ما و سایر عاشقان کتاب و دانایی به اشتراک بگذارید.
زنجان با وجود داشتن کتابخانه سهروردی، پاتوق کتاب، کتاب‌کده فرهنگ، علویون و مردمی که کتاب می‌خوانند، شایسته داشتن یک کتابخانه مرکزی مدرن است. رؤیایی که ۱۶ سال است در انتظار تحقق مانده…
