خانه‌های قدیمی زنجان؛ روایت اصالت معماری آذری در دل تاریخ!

خانه‌های قدیمی زنجان؛ روایتی اصیل و معنادار از معماری زیبای آذری در دل تاریخ!

زنجان، شهری با تولدی دوباره

زنجان یا “زنگان” کهن، شهری است با سه هزار سال قدمت که طی تاریخ پرفرازونشیب خود، سه بار به کلی ویران و هر بار باشکوه‌تر از پیش از خاک برخاسته است. این تولدهای مکرر، هویت معماری شهر را به صورتی منحصربه‌فرد شکل داده‌اند؛ جایی که اصالت در تلفیق با نوآوری، خانه‌ها و بناهایی ارزشمند را پدید آورده که هر یک روایتگر بخشی از این تاریخ پرتحول هستند.

۱. زنجان؛ شهری که از دل تاریخ برخاست

بر اساس شواهد تاریخی، بنای اولیه شهر زنجان به زمان اردشیر بابکان بازمی‌گردد و در آن دوران “شهین” (منسوب به شاه) نام داشته است. با این حال، تا اواخر قرن نهم هجری قمری، این شهر عمدتاً غیرمسکونی و مخروبه بوده است. در دوران صفویه و با برقراری آرامش نسبی، حیات دوباره در زنجان آغاز شد. اما آنچه امروز از بافت تاریخی شهر می‌بینیم، عمدتاً متعلق به دوره‌های متأخرتر است؛ چرا که زنجان در طی چهار دوره تاریخی، بر اثر بلایای طبیعی و رویدادهای سیاسی مانند “فتنه بابیه”، دچار ویرانی‌های گسترده شده و شهر جدید بر روی خرابه‌های قدیمی بنا گردیده است.

۲. سبک آذری؛ شناسنامه معماری اصیل زنجان

مدیرکل میراث فرهنگی استان زنجان، سبک “آذری” را خاستگاه معماری این منطقه معرفی می‌کند. این سبک که ویژگی‌هایی مانند استفاده از سفالینه‌های زرین‌فام و کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی را در بر می‌گیرد، در گنبد عظیم و تاریخی سلطانیه به اوج شکوفایی خود رسیده است. برخلاف تخت جمشید که تأثیری بر معماری پس از خود نداشت، گنبد سلطانیه به عنوان شاخص‌ترین بنای معماری ایران پس از اسلام، تأثیری شگرف بر شکل‌گیری سلیقه‌های معماری منطقه بر جای گذاشته است.

۳. خانه‌های تاریخی؛ گنجینه‌های معماری زنجان

در شهر زنجان، خانه‌های تاریخی ارزشمندی وجود دارند که هر یک نمونه‌ای از معماری اصیل این خطه هستند:

خانه ذوالفقاری‌ها، خدیوی‌ها، جمالی‌ها، ضیایی و باخ از جمله بناهای شناسایی‌شده در شهر زنجان هستند. همچنین مجموعه خانه باغ‌های معین و حکیمیان نمونه‌هایی از تلفیق معماری مسکونی با طبیعت را به نمایش می‌گذارند.

۴. عمارت دارایی؛ پیوند معماری ایرانی و اروپایی

یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی زنجان، عمارت دارایی است. این بنا در سال ۱۳۱۶ هجری شمسی (اوایل حکومت رضاخانی) در بافت قدیمی شهر و در محله سرچشمه ساخته شده است. آنچه عمارت دارایی را متمایز می‌کند، نقش معماران ارمنی‌تبار وارطان هوانسیان، پل آبکار و گابریل گورکیان در طراحی آن است. این معماران که متأثر از جنبش معماری مدرن اروپا بودند، اصول این مکتب را در ایران اشاعه دادند و عمارت دارایی حاصل نوآوری آنان است.

ویژگی‌های این بنا عبارتند از:

• پلان مستطیل‌شکل به ابعاد ۱۵ در ۲۲ متر

• ساخت در سه طبقه با پنجره‌های متعدد، تراس و قرینه‌سازی

• تلفیق مصالح سنتی (سنگ، آجر، آهک) با مصالح مدرن (سیمان، آهن)

• تأثیرپذیری آشکار از شیوه‌های معماری اروپایی

این اثر که ابتدا به امور مالی اختصاص داشت، اکنون با شماره ۲۳۳۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

۵. خانه توفیقی؛ یادگار اولین شهردار زنجان

خانه توفیقی در محله قدیمی “غریبیه بالا” (خرابه‌رجی) قرار دارد و متعلق به اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی است. این بنا منزل مسکونی علی‌اکبرخان توفیقی، نخستین شهردار زنجان بوده است. ویژگی‌های بارز این خانه عبارتند از:

• معماری متقارن در نمای خارجی و فضای داخلی

• تزئینات لمبه‌کاری‌شده با طرح‌ها و رنگ‌های زیبا در سقف و دیوارها

• آجرکاری‌های ظریف با نقوش تزئینی متنوع

• تالار طبقه اول با ستون‌های گرد آجری در بخش ورودی

این خانه با شماره ۲۶۶۴ در فهرست آثار ملی ثبت شده و هم‌اکنون در اختیار بنیاد شهید استان است که قصد دارد آن را به گنجینه آثار شهدا تبدیل کند.

۶. خانه بهمنی

این خانه نیز مربوط به دوره پهلوی اول بوده و در تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۸۶ با شماره ۲۰۱۵۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

۷. بازار زنجان؛ قلب تپنده بافت تاریخی

بازار زنجان و بافت پیرامونی آن به عنوان یک مجموعه ارزشمند تاریخی، قلب تپنده شهر قدیم را تشکیل می‌دهد. محدوده‌هایی مانند دروازه رشت، دوازده ارگ، میربها و محله حسینیه اعظم، در پیرامون این بازار، انبوهی از بناها و آثار تاریخی را در خود جای داده‌اند که هر یک تابع اقلیم و شرایط معماری منطقه شکل گرفته‌اند.

نتیجه‌گیری: اصالتی که باید پاس داشته شود

خانه‌های قدیمی زنجان، تنها بناهای خشتی و گلی نیستند؛ آنها اسناد زنده‌ای از تاریخ پرفرازونشیب این شهر، تلفیق هنر ایرانی با نوآوری‌های مدرن و تجلی سبک معماری آذری در بستر زندگی روزمره هستند. ثبت ملی برخی از این آثار و اقدامات مرمتی انجام‌شده (مانند مرمت عمارت دارایی و خانه توفیقی)، گام‌هایی ارزشمند در جهت حفظ این میراث است. با این حال، توجه بیشتر به این گنجینه‌ها و معرفی آنها به نسل جدید و گردشگران، نقشی حیاتی در پاسداشت هویت تاریخی و فرهنگی زنجان ایفا خواهد کرد.