حاج تقی شریعتی زنجانی؛ پیرغلام دلسوخته اباعبدالله الحسین(ع)
حاج تقی شریعتی زنجانی، معروف به حاج تقی شریعتی، از پیرغلامان نامدار و دلسوختهٔ خاندان عصمت و طهارت در استان زنجان بود. وی فرزند آیت‌الله العظمی آقا شیخ فیاض زنجانی، از دانشمندان برجستهٔ اصولی جهان تشیع، به شمار می‌رفت و سال‌ها در مسجد میر بهاالدین (معروف به مسجد حاج تقی شریعتی) به خدمت به عاشقان و عزاداران اباعبدالله الحسین(ع) پرداخت. او با سبک خاص خود در مداحی و عزاداری، تأثیری عمیق بر فرهنگ عاشورایی زنجان گذاشت و بسیاری از مداحان و شاعران اهل بیت(ع) استان زنجان از شاگردان ایشان به شمار می‌روند.
نسب و خاندان
حاج محمدتقی شریعتی زنجانی، فرزند آیت‌الله العظمی آقا شیخ فیاض زنجانی بود. پدر بزرگوارش از دانشمندان اصولی بی‌بدیل جهان تشیع محسوب می‌شد و در زنجان به تربیت طلاب علوم دینی می‌پرداخت. از شاگردان برجستهٔ آیت‌الله شیخ فیاض می‌توان به حاج ملاآقاجان عتیق و آیت‌الله العظمی حاج میرزا عبدالرحیم واسعی اشاره کرد. آیت‌الله واسعی دربارهٔ مقام علمی استاد خود فرموده است: «بنده تمام علوم را از آقا شیخ فیاض آموختم.»
خاندان شریعتی در زنجان از دیرباز با علم و دین عجین بوده و حاج محمدتقی در چنین خانوادهٔ علم و تربیتی پرورش یافت.
جایگاه در فرهنگ عاشورایی زنجان
حاج تقی شریعتی را بی‌گمان می‌توان یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های عزاداری و مداحی استان زنجان در دوران معاصر دانست. او بنیانگذار هیئت‌های حسینی زنجان و مؤسس مسجد شریعتی بود. مسجد میر بهاالدین که بعدها به مسجد حاج تقی شریعتی معروف شد، سال‌ها کانون تجمع عاشقان و سوگواران سیدالشهدا(ع) بود و حاج تقی در این مسجد عمر پربار خود را به خدمت به عزاداران اباعبدالله(ع) پرداخت.
شیوهٔ عزاداری او زبان‌زد خاص و عام بود. نقل شده است که «مرد عجیبی بود. مجالس عزاداری بازار با آن کسوت و کهولت پای برهنه حرکت می‌کرد و برای ارباب نفس می‌زد، نفسی که آجرهای بازار را هم به گریه در می‌آورد.» این سبک خاص و اخلاص بی‌نظیر او در سوگواری، چنان تأثیری بر مردم زنجان گذاشت که تا امروز نامش در تاریخ عزاداری این شهر ماندگار شده است.
در یک روایت جالب، به جسارت و شجاعت او در برابر محدودیت‌های دوران پهلوی اشاره شده است: پس از درگذشت پدر بزرگوارش، حاج محمدتقی با ابتکاری خلاقانه، عزاداری دورهٔ استبداد پهلوی اول را در آستانهٔ محرم شکست و با حمل پرچم سیاه بر پیشاپیش تابوت پدر، خون تازه‌ای بر رگ‌های شیعه تزریق کرد.
مسجد میر بها الدین زنجان(معروف به مسجد حاج تقی شریعتی)
مسجد میربها الدین یکی از مساجد دوره قاجار زنجان است که به سبک و شیوه مساجد با شبستان ستوندار ساخته شده است. مسجد در ضلع جنوبی خیابان امام زنجان و در ۱۳۰ متری غرب سبزه میدان و ۱۴۰متری شمال بازار تاریخی شهر واقع است.
این مسجد یکی از چندین مسجد دوره قاجاریه زنجان است که با طرح و نقشه مساجد قاجاری شهر ساخته شده و به دلیل نقشه خاص بدون صحن آن و نیز به جهت شهرت مسجد در برگزاری مراسم ایام محرم یکی از مساجد مهم شهر زنجان محسوب میشود.
بانی مسجد شخصی به نام میربهاالدین از روحانیون پر نفوذ و خیر زنجان در دوره قاجار بوده و این مسجد به نام بانی آن میربها الدین نامگذاری شده است. میربها الدین علاوه بر مسجد مذکور، بانی چند بنای عام المنفعه دیگر از جمله پل معروف میر بها بر روی رودخانه زنجان چای نیز میباشد.
به دلیل آنکه در دهه‌های اخیر یکی از اعضای هیئت امنای اصلی مسجد مرحوم حاج تقی شریعتی بوده، این مسجد به مسجد آقا تقی نیز معروف است. ایشان بعنوان یکی از برگزارکنندگان اصلی مجالس تعزیه در ایام محرم در شهر زنجان شهرت داشتند.
از تاریخ ثبت، این اثر تحت حفاظت و نظارت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است و هر گونه دخل و تصرف یا اقدام عملیاتی که منجر به تخریب یا تغییر هویت آن شود برابر مواد ۵۵۸ تا ۵۶۹ از کتاب پنجم قانون مجازات های اسلامی، تعزیرات و مجازات های بازدارنده جرم محسوب شده و مرتکب مشمول مجازات های قانونی خواهد شد.
شهادت همسر در راه مجالس اهل بیت(ع)
یکی از تلخ‌ترین وقایع زندگی حاج تقی شریعتی، شهادت همسرش در دوران طاغوت بود. بر اساس نقل‌های موجود، مأموران ساواک همسر ایشان را در راه برگزاری مجالس اهل بیت(ع) به شهادت رساندند. این واقعهٔ جانگداز، نه تنها عشق و ارادت او به خاندان عصمت و طهارت را کاهش نداد، بلکه بر عمق دلدادگی و پایمردی او در این مسیر افزود.
از آن دوران به بعد، حاج تقی از ایام جوانی عهد بست که تا آخر عمر، پیراهن عزای سیدالشهدا(ع) را از تن بیرون نیاورد. این پیمان عاشقانه، سال‌ها بعد در جریان سفر حج به ماجرایی شگفت انجامید.
ماجرای پیراهن مشکی و کرامت در حج
داستان پیراهن مشکی حاج تقی شریعتی در سفر حج، از مشهورترین روایات دربارهٔ این پیرغلام است. سال‌ها پس از آنکه حاج تقی عهد کرد تا پایان عمر پیراهن مشکی عزای حسینی را بر تن داشته باشد، عازم سفر حج شد.
در طواف خانهٔ خدا، در حالی که همهٔ زائران با لباسهای یکدست سفید احرام به دور کعبه طواف می‌کردند، مأموران سعودی متوجه شدند مردی با پیراهن مشکی در میان جمعیت طواف می‌کند و «حسین حسین» می‌گوید. مأموران به سراغ او آمدند و درگیری پیش آمد و حاج تقی از شدت ضرب و جرح بیهوش شد. او را به بیمارستان منتقل کردند و لباس مشکی را از تنش درآوردند.
هنگامی که حاج تقی به هوش آمد و دید لباس مشکی را از تنش بیرون آورده‌اند، چنان اندوهگین شد که بیهوش گردید. در عالم رؤیا، حبیب بن مظاهر به عیادت او آمد و بشارت داد که خود سیدالشهداء(ع) به دیدارش می‌آید. امام حسین(ع) وارد شد و فرمود: «آقاتقی پاشو اومدم عیادتت.» حاج تقی در حالی که گریه می‌کرد، عرضه داشت: «باشوآ دولانیم آقاجان! من با شما عهد بسته بودم تا آخر عمر از غم شما پیراهن سیاه بپوشم؛ پس چرا اجازه دادین پیراهنمو از تنم در بیارن و دور بندازن؟»
امام حسین(ع) در پاسخ فرمودند: «آقاتقی این پیراهن مشکی که تا الان تنت بود رو خودت دوخته بودی، بیا این پیراهن مشکی‌ای رو که مادرم با دست شکستش برات دوخته رو ازم بگیر و اینو تنت کن.» حاج تقی وقتی به هوش آمد، پیراهن مشکی معطری را کنار تخت خود یافت.
ویژگی‌های اخلاقی و منشی
حاج تقی شریعتی به فروتنی و بی‌آلایشی شهره بود. در وصیت خود، تأکید کرده بود که به جای کفن، بدن او را در حصیر بگذارند و بر سنگ مزارش نامی از او ننویسند. این خواسته، نشان‌دهندهٔ عمق تواضع و بی‌اعتنایی او به جلوه‌های دنیوی بود.
بر سنگ مزار این عاشق دلسوخته، به جای نام، این بیت حک شده است: «بر سنگ مزار همه کس نام نویسند / من گمشدهٔ عشق توام نام ندارم.»
محمودجان، از دوستان نزدیک او، در وصفش می‌گوید: «وقتی کیفیت عروج این عاشق و وصیتش برای کفن کردن و سنگ مزارش را شنیدم به جوانی این پیرمرد غبطه خوردم.»
درگذشت و میراث ماندگار
حاج محمدتقی شریعتی زنجانی در شامگاه چهارشنبه، در سال ۱۳۹۱ شمسی، در سن ۹۰ سالگی بر اثر کهولت سن و بیماری، دار فانی را وداع گفت.
پیکر این پیرغلام دلسوخته، از مقابل مسجد میر بهاالدین (همان مسجدی که سال‌ها در آن به خدمت به عزاداران حسینی پرداخته بود) تشییع و به سوی مزار شهدای بالای شهر زنجان حمل شد و در دل خاک آرام گرفت. بر اساس وصیت خودش، با همان پیراهن مشکی که از امام حسین(ع) هدیه گرفته بود و بدون کفن و تنها با یک حصیر به خاک سپرده شد.
میراث او نه تنها در مسجد و هیئت‌هایی که بنیان نهاد، بلکه در نسل‌هایی از مداحان و شاعران اهل بیت(ع) استان زنجان تداوم یافته است. بسیاری از مداحان و شاعران برجستهٔ استان زنجان، شاگردان ایشان بوده‌اند. تا امروز، هر ساله در آستانهٔ ماه محرم، دسته‌های عزاداری از مسجد حاج میربهاالدین (حاج تقی شریعتی) حرکت کرده و با عبور از بازار تاریخی زنجان، یاد و نام این عاشق دلسوخته را زنده نگه می‌دارند.
نتیجه‌گیری
حاج محمدتقی شریعتی زنجانی، فرزند خاندان علم و فضیلت، خود به اسوه‌ای از عشق و ارادت به سیدالشهدا(ع) تبدیل شد. او در اوج سال‌های سخت خفقان پهلوی، بی‌باکانه پرچم عزای حسینی را برافراشت و با سبک و سیاق خاص خود، جان تازه‌ای به کالبد عزاداری زنجان دمید. شهادت همسرش در راه اهل بیت(ع)، داستان کرامت پیراهن مشکی در حج، و وصیت عارفانهٔ او برای خاکسپاری در حصیر و ننوشتن نام بر مزارش، همه و همه نشان از عمق بی‌نهایت عشقی دارد که این پیرغلام دلسوخته در سینه داشت. نام و یاد او همچنان در مسجد و هیئت‌های زنجان زنده است و روضه‌های او، سال‌ها پس از مرگش، همچنان بر دل‌های عاشقان حسینی می‌نشیند.
