باورهای عجیب مردم زنجان در سیزده‌به‌در؛ قیچی کردن آب رودخانه برای جلوگیری از طغیان!
باورهای عجیب مردم زنجان در سیزده‌به‌در؛ قیچی کردن آب رودخانه برای جلوگیری از طغیان!
وقتی آب را قیچی می‌کنند تا شهر غرق نشود
در فرهنگ عامه ایران، سیزده‌به‌در روزی است برای شادی، طبیعت‌گردی و دور کردن نحسی عدد سیزده. اما در استان زنجان، این روز با باورها و آیین‌های عجیب و منحصربه‌فردی همراه است که شاید در هیچ جای دیگر ایران نظیر آن را نبینید. یکی از شگفت‌انگیزترین این باورها، «قیچی کردن آب رودخانه» است؛ رسمی که در آن مردم زنجان، با قیچی‌ای که در آب می‌زنند، از طغیان رودخانه‌ها و سیلاب‌های ویرانگر جلوگیری می‌کنند! این باور، تنها یکی از ده‌ها آیین عجیب و جذاب سیزده‌به‌در در زنجان است که ریشه در تاریخ، اسطوره‌ها و ناخودآگاه جمعی مردم این دیار دارد.
در این مقاله، سفری خواهیم داشت به دل باورهای عامیانه مردم زنجان در سیزده‌به‌در؛ از قیچی کردن آب تا بستن سبزه‌ها، از خوردن غذاهای خاص تا بازی‌های محلی. با ما همراه باشید تا با روز سیزده‌به‌در در زنجان، آن‌گونه که واقعاً هست، آشنا شوید.
سیزده‌به‌در در زنجان؛ از آیین‌های کهن تا باورهای امروزی
سیزده‌به‌در در زنجان، تنها یک روز تعطیل و پیک‌نیک نیست؛ او یک آیین چندلایه است که ریشه در باورهای کهن ایرانی، اسطوره‌های محلی و سنت‌های خانوادگی دارد. در این روز، مردم زنجان از صبح زود راهی طبیعت می‌شوند؛ اما برخلاف بسیاری از شهرهای ایران، باورها و آداب خاصی را نیز با خود به دامان طبیعت می‌برند که در ادامه به مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم:
✂️ باور اول: قیچی کردن آب رودخانه
عجیب‌ترین و منحصربه‌فردترین باور سیزده‌به‌در در زنجان، قیچی کردن آب است. در این آیین، خانواده‌ها به کنار رودخانه‌ها و چشمه‌های اطراف شهر (مانند رودخانه زنجان‌رود، چشمه‌های ائل‌داغی و…) می‌روند و یک قیچی را در آب فرو می‌کنند و چند بار باز و بسته می‌کنند. مردم محلی معتقدند که این کار، جلوی طغیان و سیلاب رودخانه را در سال جدید می‌گیرد و آب را «می‌بُرد» تا از بستر خود خارج نشود.
ریشه این باور عجیب، به اسطوره‌های کهن ایرانی بازمی‌گردد. در باورهای باستانی، آب نماد آناهیتا (الهه آب‌ها) است و قیچی نماد بریدن و قطع کردن بلاها و نیروهای مخرب. مردم زنجان با این آیین، از الهه آب‌ها می‌خواستند که آب را در مسیر درست نگه دارد و از طغیان آن جلوگیری کند. این باور، هنوز هم در بسیاری از روستاهای اطراف زنجان زنده است و هر ساله در سیزده‌به‌در، ده‌ها خانواده به کنار رودخانه‌ها می‌روند تا این آیین را به جا آورند.
🌿 باور دوم: بستن سبزه‌ها با نخ و پارچه
در زنجان، رسم است که در سیزده‌به‌در، سبزه‌های نوروزی را با نخ و پارچه به هم ببندند و سپس به آب روان بسپارند. مردم محلی معتقدند که بستن سبزه‌ها، آرزوها و نیت‌های سال جدید را محکم می‌کند و اگر سبزه به آب برود، آن آرزوها به سرانجام می‌رسند. این باور، ریشه در نمادگرایی نوروزی دارد؛ سبزه نماد زندگی و رویش است و آب، حامل آرزوها به سوی سرنوشت.
🍲 باور سوم: پختن غذای خاص «دلمه» و «شش‌انداز» باقی‌مانده
یکی دیگر از آداب سیزده‌به‌در در زنجان، پختن غذاهای خاص است. در بسیاری از خانواده‌ها، در این روز دلمه برگ مو، شش‌انداز (که در مقاله قبلی به آن پرداختیم) و آش رشته پخته می‌شود. نکته جالب اینکه، برخی خانواده‌ها باقی‌مانده غذای شب چهارشنبه‌سوری را در سیزده‌به‌در مصرف می‌کنند تا برکت سال حفظ شود. این باور، ریشه در تقدس غذا و پرهیز از اسراف در فرهنگ زنجانی دارد.
🎮 باور چهارم: بازی‌های محلی و مسابقات
سیزده‌به‌در در زنجان، تنها به خوردن و گردش خلاصه نمی‌شود؛ بازی‌های محلی بخش جدایی‌ناپذیر این روز است. از «یاستی قاش» (بازی با استخوان زانو گوسفند) و «گلین گلی» (بازی گروهی دخترانه) تا «داش‌داش» (بازی با سنگ) و «تاپ‌تاپ»، همه و همه در دامان طبیعت اجرا می‌شوند. این بازی‌ها، نه فقط سرگرمی، که آموزش مهارت‌های زندگی، کار گروهی و حس رقابت سالم به کودکان و جوانان محسوب می‌شوند.
🔥 باور پنجم: روشن کردن آتش و پریدن از روی آن
اگرچه چهارشنبه‌سوری جشن آتش است، اما در زنجان، برخی خانواده‌ها در سیزده‌به‌در نیز آتش روشن می‌کنند و از روی آن می‌پرند. این کار، به معنای سوزاندن نحسی سیزده و استقبال از سال جدید با انرژی پاک است. این باور، نشان از تلفیق آیین‌های کهن در فرهنگ زنجانی دارد.
ریشه‌شناسی باورها؛ چرا مردم زنجان این آیین‌ها را انجام می‌دهند؟
برای درک عمیق این باورهای عجیب، باید به ریشه‌های تاریخی و اسطوره‌ای آنها پرداخت:
📜 ریشه اول: اسطوره آناهیتا و تقدس آب
در ایران باستان، آب یکی از مقدس‌ترین عناصر طبیعت بود و آناهیتا، الهه آب‌ها و باروری، جایگاه ویژه‌ای داشت. مردم زنجان، با قیچی کردن آب، در واقع از آناهیتا می‌خواستند که آب را در مسیر درست نگه دارد و از طغیان آن جلوگیری کند. این باور، بازمانده آیین‌های مهرپرستی و زرتشتی است که در زنجان، به شکلی منحصربه‌فرد حفظ شده است.
📜 ریشه دوم: ترس از سیلاب و خشکسالی
زنجان، استانی است که همواره با دو بلای طبیعی دست‌وپنجه نرم کرده است: سیلاب‌های ویرانگر و خشکسالی‌های طولانی. قیچی کردن آب، یک آیین جادویی-مذهبی برای کنترل این دو بلاست؛ آب را «می‌بُرد» تا طغیان نکند و در عین حال، از آن می‌خواهد که در سال جدید، به اندازه کافی و در مسیر درست جاری باشد.
📜 ریشه سوم: باور به نحسی عدد سیزده
در فرهنگ ایرانی، عدد سیزده نحس شمرده می‌شود. مردم زنجان نیز برای دفع نحسی این عدد، آیین‌های خاصی انجام می‌دهند؛ از جمله قیچی کردن آب، بستن سبزه‌ها و روشن کردن آتش. این باورها، به نوعی کاتارسیس جمعی (تخلیه روانی) محسوب می‌شوند که به مردم کمک می‌کند اضطراب سال جدید را مدیریت کنند.
سیزده‌به‌در در زنجان امروز؛ از سنت تا مدرنیته
امروزه، با وجود تغییرات گسترده در سبک زندگی مردم زنجان، بسیاری از این باورها و آیین‌ها همچنان زنده هستند. در سیزده‌به‌در، هنوز هم می‌توانید خانواده‌هایی را ببینید که به کنار رودخانه‌ها می‌روند و قیچی در آب می‌زنند. هنوز هم سبزه‌ها را با نخ می‌بندند و به آب می‌سپارند. هنوز هم بازی‌های محلی در دامان طبیعت اجرا می‌شوند. اما در کنار این سنت‌ها، مدرنیته نیز چهره خود را نشان داده است؛ بسیاری از جوانان، به جای بازی‌های محلی، بازی‌های موبایلی انجام می‌دهند و به جای پختن شش‌انداز، فست‌فود سفارش می‌دهند.
با این حال، هسته اصلی این آیین‌ها – یعنی دور هم بودن خانواده، احترام به طبیعت و امید به آینده – همچنان پابرجاست. سیزده‌به‌در در زنجان، فرصتی است برای بازگشت به ریشه‌ها، تجربه طبیعت بکر و زنده کردن خاطرات کودکی.
برنامه‌های ویژه سیزده‌به‌در در زنجان؛ کجا برویم؟
اگر قصد دارید سیزده‌به‌در را در زنجان سپری کنید، این مکان‌ها را از دست ندهید:
تفرجگاه ائل‌داغی (گاوازنگ): محبوب‌ترین مقصد سیزده‌به‌در در زنجان با امکانات رفاهی کامل، فضای سبز وسیع و چشمه‌های آب.
پارک جنگلی ارم: مکانی آرام و دلنشین برای خانواده‌ها با درختان کهن و فضای بازی کودکان.
دریاچه خندقلو: اگر به دنبال طبیعت بکر و آرامش هستید، این دریاچه در ۲۰ کیلومتری زنجان، بهترین انتخاب است.
روستاهای اطراف (مانند ویر، قروه و سوکهریز): برای تجربه سیزده‌به‌در سنتی و شرکت در آیین‌های محلی.
کنار رودخانه زنجان‌رود: برای اجرای آیین قیچی کردن آب و بستن سبزه‌ها.
نکته مهم: در سیزده‌به‌در، حتماً کیسه زباله همراه داشته باشید و طبیعت را پاک نگه دارید. همچنین، از روشن کردن آتش در مناطق جنگلی خودداری کنید تا از بروز آتش‌سوزی جلوگیری شود.
آیا شما هم در سیزده‌به‌در آب را قیچی می‌کنید؟
اینجا، پایان حرف‌های ما نیست؛ آغاز حرف‌های شماست!
آیا تا به حال در سیزده‌به‌در، آب رودخانه را قیچی کرده‌اید؟ اگر اهل زنجان هستید، چه باورها و آیین‌های خاصی در خانواده شما در این روز اجرا می‌شود؟ آیا بازی‌های محلی سیزده‌به‌در را به یاد دارید؟ تجربه‌ها و خاطرات خود را در بخش نظرات با ما و سایر عاشقان فرهنگ عامه به اشتراک بگذارید. بیایید با هم، این آیین‌های زیبا و عجیب را زنده نگه داریم و به نسل‌های بعدی منتقل کنیم.
